Full text of "Natuurwetenskappe Graad 7"

Natuurwetenskappe Graad 7

By:

Siyavula Uploaders

Natuurwetenskappe Graad 7

By:

Siyavula Uploaders

Online:

< http://cnx.Org/content/colll078/l.l/ >

CONNEXIONS

Rice University, Houston, Texas

This selection and arrangement of content as a collection is copyrighted by Siyavula Uploaders. It is licensed under

the Creative Commons Attribution 3.0 license (http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/).

Collection structure revised: September 16, 2009

PDF generated: February 6, 2011

For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 195.

Table of Contents

1 Kwartaal 1

1.1 Om jou kermis van ekosisteme te hernu 1

1.2 Om inligting wat uit 'n studie van 'n ekosisteem verkry is te interpreteer 3

1.3 Om die wortelstelsels van plante te bestudeer 5

1.4 Om plante te kategoriseer deur hulle kenmerke te vergelyk 8

1.5 Om te ontdek hoe diere aangepas is om in hulle habitat te oorleef 10

1.6 Om lewende organismes van nie-lewende goed te onderskei 15

1.7 Om inligting oor die erdwurm te interpreteer 16

1.8 Om die sprinkaan en sy oorlewingsvermoe te ondersoek en te beskryf 18

1.9 Om enkele Aragnide te bestudeer 25

1.10 Om 'n studie van die krap te maak en 'n vergelyking te tref tussen verskillende
invertebrate 29

1.11 Om die duisendpoot en honderdpoot met mekaar te vergelyk 32

1.12 Om die tuinslak te ondersoek en die aanpassing van enkele invertebrate ten

opsigte van oorlewing te vergelyk 34

1.13 Om konseptuele kennis toe te pas, afleidings te maak en voorspellings te waag 38

2 Kwartaal 2

2.1 Om die gebruik van die term 'energie' in 'n bree verband te verstaan 43

2.2 Om inligting oor voedingswaarde in voedselsoorte te versamel 44

2.3 Om die energiebronne van alledaagse items te identifiseer 45

2.4 Om 'n lys te maak van brandstowwe en hulle gebruike 47

2.5 Om vorms van energie te beskryf 51

2.6 Om die geleidingsvermoe van verskillende stowwe te vergelyk 55

2.7 Om stroming as natuurverskynsel te verklaar 57

2.8 Om verskillende vorms van energie-omsetting te identifiseer 59

2.9 Om die verstandige aanwending van die aarde se hulpbronne te beklemtoon 63

2.10 Om die energieverbruik van verskeie elektriese toestelle te vergelyk 65

2.11 Om die uitwerking van kragte te identifiseer 68

2.12 Om die werking van elektrostatiese of gravitasiekrag te beskryf 73

2.13 Om 'n eie kragmeter te bou 74

2.14 Om verslag te doen oor 'n menslike prestasie in die wetenskap 78

2.15 Om magnetisme in verskillende stowwe te toets 83

2.16 Om die magnetisme in 'n magneet se pole te demonstreer 84

2.17 Om die polariteit van staafmagnete te demonstreer 85

2.18 Om die aantrekkingskrag van 'n magneet op magnetiese sowel as nie-magnetiese

stowwe te ondersoek 87

2.19 Om die magneetveld van 'n staafmagneet te ondersoek 88

2.20 Groepwerk: Om te leer hoe om 'n magneet te maak 90

2.21 Groepwerk: Om die nuttige aanwending van magnete in die alledaagse lewe te

beskryf 91

3 Kwartaal 3

3.1 Om die terme materie, atome, molekule, elemente en verbindings te kan beskryf 95

3.2 Om die opbreek van verbindings in eenvoudiger stowwe te ondersoek 98

3.3 Om fisiese en chemiese veranderinge in stowwe to ondersoek en te kan bespreek 101

3.4 Om die samestelling van stowwe aan die hand van chemiese simbole en formules

te kan beskryf 103

3.5 Om plastiek as 'n voorbeeld van sintetiese of mensgemaakte stowwe te ondersoek 105

3.6 Om die drie basiese vorms van materie in terme van die deeltjieteorie te kan
verduidelik 108

3.7 Om 'n stof in terme van die kenmerke van materie te kan bespreek Ill

3.8 Om te kan verduidelik dat alle materie ruimte beslaan en volume en massa besit 113

3.9 Om meeteenhede te kan gebruik en 116

3.10 Om verskillende meetapparate te kan identifiseer 118

3.11 Om akkuraat te kan meet 120

3.12 Om lengtes en breedtes te kan meet 121

3.13 Om die middellyn en omtrek van 'n ronde voorwerp te kan meet 122

3.14 Om oppervlakte te kan bepaal deur meting en berekening 124

3.15 Om die volume van vloeistowwe te kan meet 126

3.16 Om die volume van liggame wat uit 'n vaste stof bestaan te kan meet 130

3.17 Om massa te kan meet 134

3.18 Om die begrip digtheid te kan beskryf en te kan toepas 135

3.19 Om die digtheid van water te bereken 137

3.20 Toets jou kennis 140

3.21 Om sure en basisse in en om die huis te kan identifiseer 141

3.22 Om sure en basisse met behulp van indikatore te kan identifiseer 143

3.23 Om die suurheid of alkaliniteit van stowwe te kan meet 148

3.24 Om vas te stel wat gebeur as 'n suur en alkali gemeng word 150

3.25 Om die uitwerking van sure en basisse op verskynsels in ons alledaagse lewe te

kan bespreek 153

3.26 Om bekende sure en basisse en hulle funksies te kan opnoem 156

3.27 Toets jou kennis 158

3.28 Om suurreen na te vors 159

4 Kwartaal 4

4.1 Om 'n oorsig van ons sonnestelsel te gee 167

4.2 Om die eienskappe van die Son te ondersoek en konsepte soos konstellasies en
ruimteverkenning te verduidelik" 172

4.3 Om die planete van ons sonnestelsel te bespreek 175

4.4 Om die struktuur van die aarde te ontleed en om bewegings daarbinne te meet
(natuurrampe) 183

4.5 Om die eienskappe van ons maan en die invloed daarvan op die aarde te identi-
fiseer 189

4.6 Om die verskillende lae in die aarde se atmosfeer visueel voor te stel en weerpa-

trone en seisoene te ondersoek 192

Attributions 195

Chapter 1

Kwartaal 1

1.1 Om jou kennis van ekosisteme te hernu 1

1.1.1 NATUURWETENSKAPPE

1.1.2 Lewe en Lewenswyse

1.1.3 OPVOEDERS AFDELING

1.1.4 Memorandum

1. organismes
omgewing
nie-lewende

2. produsente (voedselproduseerders)
verbruikers

herbivore
karnivore
omnivore

3. Ligging, klimaat, grond, water, atmosferiese gasse (meer spesifieke faktore kan ook genoem word, bv
helling en suid-/oos-/wes-/noordwysend ipv ligging, of temperatuur, reen en wind ipv klimaat).

Diagram:

1. Alle materiale word in die natuur gehersirkuleer en daarom raak die bronne nie uitgeput nie. Wat uit
die grond of lug geneem word, keer uiteindelik weer terug.

2. Water: uit grond na plante en diere (en in lug in), weer terug na grond (urine en ontlasting) of lug
(sweet, verdamping).

Koolstofdioksied: uit lug na plant, vasgele in voedsel, na dier, vrygestel aan lug.

Bestanddele in grond, na plant, vorm voedsel, na dier wat plant vreet, met urine of ontlasting of as dier
of plant vrek, terug na grond

3. Om te voorkom dat die natuurlike bronne uitgeput raak/die stowwe opgebruik word.

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20614/l.l/>.

2 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.1.5 LEERDER AFDELING

1.1.6 Inhoud

1.1.6.1 AKTIWITEIT: Om jou kennis van ekosisteme te hernu [LU 2.1, 2.3]

1.1.6.1.1 DIE EKOSISTEEM

Toets jou kennis

Jy het in graad 6 reeds met die begrip "ekosisteem" kennis gemaak. Kom ons kyk wat jy nog kan onthou:

Voltooi: 'n Ekosisteem is al die lewende wat in 'n

bepaalde lewe, asook al die faktore wat die

aard van die omgewing bepaal.

In 'n ekosisteem is die plante die , terwyl die diere die

is. Diere kan op grond van hul voedingswyse in drie

groepe verdeel word, naamlik ,

Die

nie-lewende faktore wat

die

toestande in die ekosisteem bepaal,

1.1.6.1.2 Siklusse en balans binne 'n ekosisteem

'n Ekosisteem kan diagrammaties soos volg voorgestel word:

Sonlig

PLANTE

Produseer voedsel

waarin sonligenergie

vasgele word, asook

suurstof

Koolstofdioksied

PLANTVRETENDE DIERE

VLEISVRETENDE DIERE

Urine, ontlasting en diere wat vrek

Water en bestanddele
uit grond

Bakteriese
werking

Bestanddele na grond

Figure 1.1

Probeer om die volgende vrae wat oor die diagram handel te beantwoord:
1. Hoekom word die ekosisteem in die vorm van 'n siklus voorgestel?

2. Noem drie stowwe/verbindings wat volgens die diagram in 'n ekosisteem gesirkuleer word en beskryf
elke siklus kortliks:

3. Hoekom is dit belangrik dat die stowwe gesirkuleer word?

1.1.7 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite;

2.3 inligting interpreteer: interpreteer inligting deur kernidees in die teks te identifiseer, patrone in
aangetekende data te vind en gevolgtrekkings te maak uit inligting in verskeie vorme (bv. prente, diagramme
en geskrewe teks);

1.2 Om inligting wat uit 'n studie van 'n ekosisteem verkry is te
interpreteer 2

1.2.1 NATUURWETENSKAPPE

1.2.2 Lewe en Lewenswyse

1.2.3 OPVOEDERS AFDELING

1.2.4 Memorandum

1. Aantal plantsoorte: vier

• Vier soorte: Borne: groei hoog (lang stam), vertak, baie blare, staan op hul eie.

• Struike: soos borne maar nie hoog nie (nie 'n lang stam nie)

• Rankers: groei hoog maar staan nie op hul eie nie - rank teen ander plante of enige struktuur op.

• Grondbedekkers, kruide: groei laag

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20615/l.l/>.

4 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

2. In bome/struike: Insekte, voels, slange, eekhorinkies

• Op grond: Muise, insekte, hase, voels, slange, paddas

• In dooie laag op grond: Erdwurms en ander wurms, besies, paddas

• In grond: Erdwurms, molle, slange

• In water: Visse, insekte, paddas

3. Elke plant en dier is op 'n bepaalde wyse aangepas om in sy omgewing te kan oorleef.

1.2.5 LEERDER AFDELING

1.2.6 Inhoud

1.2.6.1 AKTIWITEIT: Om inligting wat uit 'n studie van 'n ekosisteem verkry is te interpreteer
[LU 2.3]

VERSKEIDENHEID BINNE 'N EKOSISTEEM

'n Ekosisteem word gekenmerk deur 'n groot verskeidenheid lewende organismes.

Kyk na die bygaande illustrasie van 'n ekosisteem en beantwoord die vrae wat daarop volg. As jy toegang
het tot 'n plek waar plante groei, veral as daar ook water is soos 'n stroompie of dam, kan jy gerus 'n bietjie
tyd daar spandeer en probeer om verdere inligting vir jou antwoorde daar te vind. Jy het dan 'n ekosisteem
waarin jy waarnemings kan maak.

1. Hoeveel verskillende soorte plante kan jy onderskei?

• Probeer om vier soorte te onderskei en beskryf elkeen:

2. Probeer vasstel watter diere jy moontlik op die volgende plekke in die ekosisteem sou kon vind
(raadpleeg boeke of ondersoek die ekosisteem wat jy gekies het):

In die borne en struike bokant die grond:

Bo-op die grond:

In die laag dooie plantmateriaal bo-op die grond:

In die grond:

• In die water:

• Hoekom is daar so 'n verskeidenheid plante en diere?

1.2.7 ASSESSERING

Leeruitkomstes 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaarde 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: interpreteer
inligting deur kernidees in die teks te identifiseer, patrone in aangetekende data te vind en gevolgtrekkings
te maak uit inligting in verskeie vorme (bv. prente, diagramme en geskrewe teks).

1.3 Om die wortelstelsels van plante te bestudeer 3

1.3.1 NATUURWETENSKAPPE

1.3.2 Lewe en Lewenswyse

1.3.3 OPVOEDERS AFDELING

1.3.4 Memorandum

1. Ewe dik: ja nee

Ewe lank: ja nee

Hoofwortel nee ja

Vertakkings nee ja

2. Penwortels: Borne en struike, sommige kruide, rankplante. Lewe langer as 'n jaar, word groot (moet
anker) en/of moet water diep uit grond haal.

Bywortels: Grondbedekkers en plante wat net 'n jaar oud word. Neem elke bietjie water op soos bv. dou.
Hoef nie so diep vas te anker om regop te kan bly nie.

Diagram: Bywortels, penwortels, eensaadlobbiges, tweesaadlobbiges

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20616/l.l/>.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.3.5 LEERDER AFDELING

1.3.6 Inhoud

1.3.6.1 AKTIWITEIT: Om die wortelstelsels van plante te bestudeer [LU 1.2; LU 2.1, LU 2.2,
LU 2.3]

1.3.6.1.1 PLANTEVERSKEIDENHEID

Jy het in graad 6 reeds geleer dat plante se blare verskillende vorms kan he omdat hulle vir bepaalde
omgewingstoestande aangepas is en dat die plante volgens hulle blare in groepe verdeel kan word.

Kom ons kyk nou na die wortels van plante.

Bestudeer die voorstellings van twee soorte wortels hieronder (jy sal jou onderwyser bly maak as jy
werklike voorbeelde van plante met die twee soorte wortels saambring klas toe).

Figure 1.2

'n Bywortelstelsel

Figure 1.3

'n Penwortelstelsel

1. Probeer om die tabel te voltooi deur ja of nee in elke blokkie te skryf:

Bywortelstelsel

Penwortelstelsel

Al die wortels is ewe dik.

Al die wortels is ewe lank.

Daar is 'n hoofwortel wat langer en dikker is as die ander.

Die wortels vertak (kleiner wortels groei uit die groter wortels).

Table 1.1

2. Watter van die plante in die skets van 'n ekosisteem (bladsy 3) dink jy sal penwortels he en watter
dink jy sal bywortels he? Se ook hoekom jy so dink.

Onthou jy nog die onderstaande indeling van plante wat jy in graad 6 gedoen het? Gebruik dit wat jy
nou oor wortelstelsels geleer het om die indeling verder aan te vul deur die ontbrekende inligting in die oop
blokkies te skryf (vra jou onderwyser om jou te help).

PLANTE EN SWAMME

Vorm geen sade

Sander ware

wortels, stingels

en blare

Sonder strukture

wat lyk soos

wortels, stingels

en blare

Alge (wiere)

Vorm sade

Met wortels,

stingels en

blare

Varings

Met strukture

wat lyk soos

wortels, stingels

en blare

Mosse

Seen blomme

Blomme

Keeldraende
plante

Blomplante

Blare
parallelarig

Wortels:

Plantgroep:

bv. gras en
mielies

Blare
netarig

Wortels:

Plantgroep:

bv. borne en
struike

Figure 1.4

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.3.7 ASSESSERING

Leeruitkomste l:Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels
te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en
probleme op te los.

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken;

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, defmisies en komplekse feite;

Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kategoriseer: vergelyk kenmerke
van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse;

Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: interpreteer
inligting deur kernidees in die teks te identifiseer, patrone in aangetekende data te vind en gevolgtrekkings
te maak uit inligting in verskeie vorme (bv. prente, diagramme en geskrewe teks).

1.4 Om plante te kategoriseer deur hulle kenmerke te vergelyk 4

1.4.1 NATUURWETENSKAPPE

1.4.2 Lewe en Lewenswyse

1.4.3 OPVOEDERS AFDELING

1.4.4 Memorandum

Opdrag 1:

'n Instrument wat gebruik word om 'n plant of dier te kan identifiseer (die naam te kan vasstel.). Dit
verskaf opsies waartussen na aanleiding van die plant of dier se kenmerke gekies kan word en sodoende lei
dit na die antwoord (die naam van die plant of dier ter sprake)

1.4.5 LEERDER AFDELING

1.4.6 Inhoud

1.4.6.1 AKTIWITEIT: Om plante te kategoriseer deur hulle kenmerke te vergelyk [LU 2.2]

1.4.6.1.1 DIE ONTWIKKELING VAN 'N SLEUTEL OM PLANTE TE KLASSIFISEER

Jy het nou al met verskeie kenmerke van plante kennis gemaak en geleer dat ons die plante in terme van hul
kenmerke groepeer. Baie werk is reeds in hierdie verband deur bioloe gedoen en alle plante wat aan die mens
bekend is, is reeds by 'n groep ingedeel. Nuwe plante wat ontdek word, kan ook onmiddellik in 'n groep
geplaas word.

Die voordeel hiervan is dat ons enige plant wat ons sien, kan eien, sy naam kan opspoor en met ander
mense daaroor kan praat. Ons kan bv. vasstel of 'n plant inheems of uitheems is, of dit 'n skadelike onkruid
is, wat ons met die plant moet maak, ensovoorts.

Om 'n plant te eien, kan ons 'n sleutel gebruik. Kom ons gebruik ons kennis oor plantkenmerke en
plantgroepe en stel self so 'n sleutel saam.

Die maklikste manier is om jouself voor te stel dat jy 'n besonder interessante plant gesien het en jy gaan
na 'n plantkenner en vra hom/haar aan watter groep die plant behoort. Probeer dan dink watter vrae so 'n
persoon aan jou gaan stel om by die antwoord uit te kom.

4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20617/l.l/>.

Die persoon gaan waarskynlik vrae vra waarop jy ja of nee gaan antwoord. Sodoende skakel hy met elke
vraag een moontlikheid uit en beweeg hy in die rigting van die antwoord.

Kom ons probeer. Gebruik die diagrammatiese indeling van plante op die vorige bladsy en werk dit aan
die hand van vrae soos volg van bo na onder deur:

1. Vorm die plant sade?

• Ja

(Gaan na 2)

• Nee Alge of mosse

(Gaan na 4)

2. Dra die plant blomme?

• Ja (Gaan na 3)

• Nee Keeldraende plante, bv. denneboom (Gaan na 12)

3. Is die blare netarig of het die plant 'n penwortel?

• Ja Tweesaadlobbige plante, bv. proteas (Gaan na 20)

• Nee Eensaadlobbige plante, bv. grasse (Gaan na 40)

1.4.6.1.2 Assesseringl

Beskryf in jou eie woorde wat 'n sleutel vir die identifisering van plante of diere is en hoe dit gebruik word.

1.4.7 ASSESSERING

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kategoriseer: vergelyk kenmerke
van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse.

10 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.5 Om te ontdek hoe diere aangepas is om in hulle habitat te oorleef

1.5.1 NATUURWETENSKAPPE

1.5.2 Lewe en Lewenswyse

1.5.3 OPVOEDERS AFDELING

1.5.4 Memorandum

• Gewerweldes (vertebrate) en ongewerweldes (invertebrate)

• Visse, amfibiee, reptiele, voels, soogdiere

• Gemeenskaplike kenmerk (bl. 10): ongewerweld

Tabel:

1. Seester, see-anemoon

2. Mossel, slak, seekat

3. Erdwurm

4. Sprinkaan, kriek, besie

5. Bosluis, spinnekop, skerpioen

6. Kreef, krewel/garnaal, krap

7. Honderdpoot, duisendpoot
Groep 1: 1, 2 en 3

Groep 2: 4, 5, 6 en 7

Rede: teenwoordigheid van eksoskelet (uitwendige skelet) of gelede pote al dan nie.
Opdrag 2:

Sleutel: altyd twee opsies, uitoefening van opsies moet na insekte lei. Volgende kenmerke moet ingesluit
wees: ongewerweld, geleedpotig, eksoskelet, 6 pote.

1.5.5 LEERDER AFDELING

1.5.6 Inhoud

1.5.6.1 AKTIWITEIT: Om te ontdek hoe diere aangepas is om in hulle habitat te oorleef [LU
2.2]

DIEREVERSKEIDENHEID

Kan jy nog onthou wat jy in graad 6 oor die indeling van diere geleer het? Jy het geleer dat diere in twee
hoofgroepe verdeel word, naamlik die

Jy het ook geleer dat vertebrate in vyf groepe verdeel word:

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20618/l.l/>.

Kom cms kyk nou 'n bietjie na die invertebrate (ongewerweldes) .

Ons gaan verskeie voorbeelde van die invertebrate bestudeer. Jy sal agterkom dat hulle almal bepaalde
eienskappe deel, maar aan die anderkant ook baie verskil. Ons gaan op twee maniere probeer om dit maklik
te maak om die ooreenkomste en verskille te verstaan en te onthou: ons gaan eerstens kyk hoe die diere
aangepas is om te kan oorleef (dit bring verskille tussen verskillende diere mee), en ons gaan die diere op
grond van die ooreenkomste en verskille klassifiseer. As jy dinge klassifiseer, beteken dit dat jy die met
dieselfde eienskappe in een groep plaas.

Bioloe het al meer as 2 miljoen verskillende soorte lewende organismes gei'dentifiseer en nuwe soorte word
nog steeds ontdek. Daar is 'n streng internasionale kode waarvolgens lewende organismes benoem, gesorteer
en geklassifiseer word. Dit is gegrond op die werk van Linnaeus wat voorgestel het dat elke organisme twee
name kry. Vandag het alle lewende organismes twee wetenskaplike Griekse of Latynse name:

• Die geslagsnaam (genus/genera) wat altyd met 'n hoofletter geskryf word, bv. Panthera vir die groot
katte.

• Die spesienaam wat met 'n kleinletter geskryf word, bv. leo vir die leeu.

Die leeu se volledige naam is dus Panthera leo terwyl die luiperd s'n Panthera pardus is. Dieselfde geld vir
die ongewerwelde diere (invertebrate).

Ons gaan eers 'n oorsig van die invertebrate doen sodat jy die groep met sy kleiner groeperings leer ken.
Vir hierdie doel gaan ons na die ooreenkomste en verskille tussen die diere kyk.

Daarna gaan ons enkele voorbeelde in meer besonderhede bestudeer, sodat jy kan sien hoe die diere by
die omstandighede in hul ekosisteme aangepas is.

KLASSIFISERING VAN DIE INVERTEBRATE

Hieronder word 'n verskeidenheid invertebrate voorgestel.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Figure 1.5

Kan jy nog onthou watter kenmerk(e) vir al hierdie diere geld?

Probeer hulle nou op grond van hul kenmerke in ongeveer agt groepe verdeel. In die tabel
word vir elke groep een of twee kenmerke gegee wat dit vir jou makliker sal maak.

GROEP

KENMERK

DIERE

Geen kop, slegs een opening in die liggaam, met 'arms' rondom die mond

Sagte liggaam, groot spiervoet, soms arms, dikwels met 'n skulp

Lang ronde liggaam wat uit ringvormige segmente bestaan, sonder pote

Harde of taai liggaam met ses gelede pote

Harde of taai liggaam met agt gelede pote

Harde of taai liggaam met tien gelede pote

Table 1.2

Probeer nou die ses groepe in die tabel saamgroepeer om twee hoofgroepe te vorm:

Groep 1 bestaande uit groepe

Groep 2 bestaande uit groepe

Verduidelik hoekom jy hulle so gegroepeer het:

Vergelyk jou indeling met die volgende diagram:

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

DIERE

Invertebrate

Geen gelede pote

Holtediere

Weekdiere

Wurms

Vertebrate

Geleedpotiges

Honderdpote

Duisendpote

Insekte

— Spinagtiges

Skaaldiere

Figure 1.6

Opdrag 2:

Stel 'n sleutel saam wat iemand wat 'n vreemde insek gevang het, sal lei tot die antwoord dat dit 'n insek

is.

1.5.7 ASSESSERING

1.6 Om lewende organismes van nie-lewende goed te onderskei 6

1.6.1 NATUURWETENSKAPPE

1.6.2 Lewe en Lewenswyse

1.6.3 OPVOEDERS AFDELING

1.6.4 Memorandum

Groei, voortplanting, beweging, asemhaling, voeding en uitskeiding /ontlasting/ waterbalans.

1.6.5 LEERDER AFDELING

1.6.6 Inhoud

1.6.6.1 AKTIWITEIT: Om lewende organismes van nie-lewende goed te onderskei [LU2.1]
1.6.6.1.1 'N STUDIE VAN ENKELE INVERTEBRATE

Ons gaan nou in meer besonderhede na enkele voorbeelde van die invertebrate kyk.

Onthou dat ons veral gaan kyk na die wyse waarop hulle aangepas is om in hul omgewing (die ekosisteem)
te kan oorleef.

Kan jy nog onthou watter kenmerke van lewende organismes hulle van nie-lewende goed onderskei?

Skryf die kenmerke hier neer:

Jy sal saamstem dat as ons 'n dier in sy habitat (in die ekosisteem) wil bestudeer, ons veral na hierdie
kenmerke moet kyk.

1.6.7 ASSESSERING

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite.

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20622/l.l/>.

16 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.7 Om inligting oor die erdwurm te interpreteer 7

1.7.1 NATUURWETENSKAPPE

1.7.2 Lewe en Lewenswyse

1.7.3 OPVOEDERS AFDELING

1.7.4 Memorandum

Erdwurm:

1. Omdat dit dooie materiaal in die grond indra, die grond los maak (gasse en water kan inkom), as
voedsel vir ander diere dien.

2. Omdat die vel vogtig en sag is vir asemhaling. Die liggaam kan dus vinnig uitdroog, en asemhaling
kan nie deur 'n droe vel plaasvind nie.

3. Omdat dit diere soos die erdwurm kan laat vrek. Dan kan die grond hard word en water, gasse en
dooie materiaal sal nie meer kan inkom nie: die grond gaan onvrugbaar word.

1.7.5 LEERDER AFDELING

1.7.6 Inhoud

AKTIWITEIT: Om inligting oor die erdwurm te interpreteer [LU 2.1, LU 2.3]
DIE ERDWURM
Die erdwurm is deel van 'n groep wat as gesegmenteerde wurms bekend staan.

Figure 1.7

Dit is belangrik dat jy die erdwurm leer ken, aangesien hierdie diertjie 'n belangrike rol in die ekosisteem
speel.

Kom ons kyk hoe sy liggaam by sy leefwyse aangepas is.

1.7.6.1 Liggaamsbou

Die erdwurm is ongeveer 150 mm lank en die hele liggaam bestaan uit ringvormige segmente wat elk ongeveer
1 mm dik is.

Aan die voorste punt is daar 'n mond met 'n klein lippie waarmee voedsel in die mond ingestoot word.
Op die agterste punt is die anus waar voedselreste die liggaam verlaat.

Op al die segmente, behalwe die eerste en laaste, is daar haartjies wat die wurm help om deur die grond
te beweeg.

7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20623/l.l/>.

1.7.6.2 Beweging

Die erdwurm beweeg deurdat spiere in die segmente saamtrek en verslap waardeur die liggaam lank en dun
word en dan weer kort en dik. Die haartjies op die segmente skop teen die grond vas en die wurm beweeg
vorentoe.

1.7.6.3 Voeding

Die erdwurm kom in die nag uit die grond uit en trek met die lippie voor sy mond verrottende plantmateriaal
in sy tonnel in. Hy vreet ook grond soos hy sy tonneltjies deur die grond grawe.

Asemhaling

Die erdwurm haal deur sy vogtige vel asem. Dit is dus belangrik dat die vel vogtig bly en die wurm is
dus afhanklik van 'n vogtige omgewing.

Handhawing van 'n waterbalans

Die erdwurm het 'n ingewikkelde stelsel van buisies in sy liggaam met openinge na buite waarmee hy die
hoeveelheid water wat sy liggaam opneem en afgee, beheer sodat die regte balans gehandhaaf word.

1.7.6.4 Voortplanting

Twee erdwurms le teenmekaar en ruil geslagselle uit. 'n Slymkokon vorm om hulle liggame en die geslagselle
bly in die kokon agter wanneer dit van die liggaam afskuif. Die kleintjies broei in die kokon uit en lyk
onmiddellik nes hul ouers.

1.7.6.5 Opsommend: die erdwurm in die ekosisteem

1. Die erdwurm speel 'n belangrike rol in die ekosisteem omdat hy ... (gee twee redes)

2. Die erdwurm is afhanklik van 'n vogtige omgewing omdat

3. As ons gif gebruik om peste te bestry, kan dit die grond benadeel omdat

1.7.7 ASSESSERING

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, defmisies en komplekse feite;

18 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.8 Om die sprinkaan en sy oorlewingsvermoe te ondersoek en te
beskryf

1.8.1 NATUURWETENSKAPPE

1.8.2 Lewe en Lewenswyse

1.8.3 OPVOEDERS AFDELING

1.8.4 Memorandum

• Sprinkaan:

• Nee, ja, 6

1. Groot: 2
Klein: 3

2. Drie

3. Vier

4. Nee. Voorvlerke hard en leeragtig, agterstes sag en kan oopvou, kry groot oppervlak

5. Plastiekagtig, hard

6. Voelers

7. Nee. Daar is asemhalingsopeninge op elke segment van die agterlyf.

8. Ja. Monddele sit onder aan kop. Snyvlakke, en voelers.

9. 6 Pote.

10. Nee. Die agterpote is sterker.

11. Nee. Die wyfie en mannetjie lyk verskillend. By die sprinkaan het die wyfie 'n leboor, by die
mannetjie is 'n koppelingsorgaan.

12. Beskerming: harde uitwendige skelet, maar kan met voelers voel. Verloor nie water nie, kan sonder
water klaarkom. Kan goed beweeg: loop, soms spring en vlieg. Kan kos soek weens beweegvermoe, kan sien,
goeie monddele.

13. Leerder moet van 'n werklike dier afteken, indien moontlik.
Lewensiklus: volwassene, eiers, larwe, papie

Opdrag 3:

• Afhanklikheid van water: kan in droe toestande oorleef, kan lewe in omgewings waar daar nie sterk
kompetisie van ander diere is nie. Eksoskelet verhoed waterverlies, eet plante wat voldoende water
bevat.

• Verkryging van voedsel: sprinkaan kan vinnig en ver beweeg om voedsel te soek . Eiers kan droe
toestande oorleef en broei uit as die grond vogtig word (reen) en daar dus groen plante gaan wees.

• Insekte met volledige metamorfose: oorleef as papie, die eiers broei uit wanneer voedsel beskikbaar is.

• Asemhaling: die buisies in die liggaam vervoer die gasse en bly vogtig (droog nie maklik uit soos by
die erdwurm nie.

•

Sintuie en kommunikasie: ruik en voel met antenne; het 'n oordrom op eerste segment van die agterlyf,
maak geraas deur die agterpote teen die growwe vlerke te skuur (sprinkaan; ander insekte doen dit
anders, maar die belangrike is dat hulle kan kommunikeer) .

s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20629/l.l/>.

1.8.5 LEERDER AFDELING

1.8.6 Inhoud

1.8.6.1 AKTIWITEIT: Om die sprinkaan en sy oorlewingsvermoe te ondersoek en te beskryf
[LU 1.1, LU 1.2, LU 2.3, LU 2.4]

1.8.6.1.1 DIE SPRINKAAN

Die sprinkaan behoort tot die grootste groep in die diereryk, naamlik die insekte.
Wat weet jy al van hierdie groep?

• Werwelkolom: ja of nee?

• Pote: gelit of nie?

• Getal pote

Ondersoek: Vang 'n paar verskillende insekte en bring hulle saam klas toe. Vorm groepies van twee of drie
en bestudeer die insek in die groep waarvan die liggaamsdele maklik onderskei kan word, 'n Sprinkaan of
kriek werk goed. Beantwoord die volgende vrae (probeer jou bes om goeie antwoorde te gee sodat jy 'n goeie
punt kan kry):

1. 'n Insek het groot sowel as klein oe. Hoeveel oe tel jy?

• Groot:

• Klein:

2. In hoeveel hoofdele sou jy die liggaam verdeel?

3. Hoeveel vlerke het die insek? As die vlerke teen die liggaam gevou is, lig hulle

op en kyk versigtig.

4. Is al die vlerke dieselfde?

Beskryf.

5. Hoe voel die insek se huidbedekking?

6. Waarmee dink jy voel die insek?

7. Het die insek 'n neus om asem te haal? Beskryf.

8. Het die insek 'n mond? Beskryf.

9. Hoe weet jy dit is 'n insek wat jy besig is om te bestudeer?

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

10. Is al die pote ewe sterk ontwikkel?

Wat neem jy waar?

11. Lyk die punte van die agterlyf by al die insekte van dieselfde soort dieselfde?
Beskryf .

12. Die insek is besonder goed aangepas om in verskillende omstandighede te kan oorleef. Beskryf (verwys
na beskerming, waterbehoefte, beweging, vermoe om kos te soek).

13. Maak 'n tekening van die insek soos van die kant gesien.
1.8.6.1.2 Liggaamsbou

boordjre

vlerk

voeler

enkelvoudige oog
saamgestelde oog

monddele

leboor

Figure 1.8

• Die liggaam bestaan uit drie hoofdele: die kop, bors en agterlyf.

• Die insek het 'n eksoskelet wat uit 'n sterk leeragtige stof bestaan wat cms chitien noem.

• Die drie pare gelede pote is aan die bors vasgeheg.

• Twee pare vlerke word ook op die bors gedra: die voorstes is leeragtig en le plat teen die liggaam; die
agterstes is sag en vou soos waaiers onder die voorstes in.

• Die kop dra:

twee antennes (voelhorings) waarmee die insek kan voel;

- drie klein oe wat ons enkelvoudige oe noem;

- twee groot of saamgestelde oe; en monddele.

• Die agterlyf dra geen aanhangsels nie, behalwe klein geslagsorgane op die punt wat by die mannetjie
en wyfie verskil.

• Op elke segment van die agterlyf is daar 'n asemhalingsopening.

1.8.6.1.3 Beweging

Insekte is baie beweeglik. Dink maar aan die ratsheid van 'n vlieg en die afstande wat sprinkaanswerms kan
vlieg.

Die pote is gelit. By die sprinkaan is die agterpote sterker ontwikkel sodat hy kan spring.

Die voorste vlerke vou dwars oop en balanseer die insek tydens vlug (soos die vlerke van 'n vliegtuig),
terwyl die sagte agterste vlerke soos waaiers oopvou en die eintlike vliegwerk doen.

Figure 1.9

Voeding

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Die sprinkaan is 'n plantvreter met monddele wat baie goed vir die doel aangepas is. Daar is onder meer
twee voelertjies waarmee hy die voedsel kan voel sodat hy dit in die mond kan instoot. Daar is ook twee
kake met snyvlakke wat die plantmateriaal fynkerf. Die sprinkaan het dus bytende monddele.

onderkaak

kaakt aster

onderlip

liptaster

Figure 1.10

Ander insekte het dieselfde monddele as die sprinkaan, maar die vorm kan baie verskil om by ander
voedingswyses aan te pas. Hulle kan byvoorbeeld lekkend wees (die vlieg), suigend (sommige motte) of
stekend (die muskiet).

1.8.6.1.4 Asemhaling

Op elk van die eerste agt agterlyfsegmente is daar aan weerskante 'n asemhalingsopening. Hierdie openinge
lei na 'n netwerk van buisies (trageas) wat deur die hele liggaam vertak en lug vervoer.

1.8.6.1.5 Handhawing van waterbalans

Die eksoskelet van die sprinkaan vorm 'n waterdigte huidbedekking. Dit beteken dat die liggaam nie vog
verloor nie en dus in droe toestande kan oorleef. Die plantmateriaal wat die sprinkaan vreet, bevat voldoende
water.

Voortplanting

Jy het in graad 6 geleer dat 'n vlieg 'n volledige gedaanteverwisseling of metamorfose ondergaan vandat
die eier uitbroei totdat daar 'n volwasse vlieg ontwikkel het. Kan jy die stadiums nog onthou? Vul hulle op
die onderstaande illustrasie in.

Figure 1.11

Die sprinkaan ondergaan nie 'n volledige metamorfose nie. Nadat die mannetjie en wyfie gepaar het, 16
die wyfie eiertjies met haar leboor in die grond. Klein sprinkaantjies broei uit wat lyk soos die volwassene.
Soos wat hulle groter word, vervel hulle 'n paar keer. Ons praat dus van 'n onvolledige metamorfose.

Die sprinkaan en ander insekte in die ekosisteem

Opdrag 3:

Verduidelik hoekom die sprinkaan en ander insekte besonder goed by hulle omgewing aangepas is.

Afhanklikheid van water:

Verkryging van voedsel (onderskei tussen die sprinkaan en ander insekte wat 'n volledige metamorfose
ondergaan) .
Sprinkaan:

24 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Insekte met 'n volledige metamorfose:

Asemhaling (Wenk: hoekom is insekte nie meer so afhanklik van 'n vogtige omgewing soos die erdwurm
nie?):

Sintuie en kommunikasie (Wenk: doen 'n bietjie navorsing - kan sprinkane hoor en kan hulle geluide
maak?):

1.8.7 ASSESSERING

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en dink na oor hoe om dit billik te maak;

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken.

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas in 'n variasie van 'n
bekende situasie: pas konseptuele kennis toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke
situasie in verband te bring.

1.9 Om enkele Aragnide te bestudeer

1.9.1 NATUURWETENSKAPPE

1.9.2 Lewe en Lewenswyse

1.9.3 OPVOEDERS AFDELING

1.9.4 Memorandum

• Almal het agt pote. Gelitte pote en uitwendige skelet is gemeenskaplike kenmerk.

• Kopborsstuk en agterlyf.

• Die voettasters kan groot wees en soos pote lyk.

• Aan die kopborsstuk.

• Slegs enkelvoudige oe, soms sommiges groter en sommiges kleiner: agt in totaal

Opdrag 4:

1. Die spinnekoppe vrek van die gif, terwyl die vliee vermeerder, moontlik omdat daar minder spinnekoppe
is.

2. Kan 'n voelsoort wees wat van insekte en spinnekoppe lewe. Vreet dalk ruspes wat vergiftig is, of daar
is nie meer spinnekoppe om te vreet nie.

3. Dit is belangrik om die balans in die natuur te handhaaf.

1.9.5 LEERDER AFDELING

1.9.6 Inhoud

1.9.6.1 AKTIWITEIT: Om enkele Aragnide te bestudeer [LU 1.3, LU 2.3, 2.4]

1.9.6.1.1 DIE SPINNEKOP

Die spinnekop behoort tot die groep spinagtiges of Arachnida. Dit is beter om van die Aragnide te praat
eerder as van die spinagtiges, omdat al die lede van die groep nie spinnerakke bou nie, bv. bosluise en
skerpioene.

Kan jy nog onthou wat die kenmerk van alle Aragnide is?

Almal het

pote.

Kan jy nog onthou watter kenmerk die Aragnide in gemeen het met die insekte?

As jou onderwyser 'n dooie spinnekop of skerpioen het, kyk na sy liggaamsbou en probeer die volgende
vrae beantwoord:

Kan jy 'n kop, bors en agterlyf onderskei soos by die sprinkaan?

Hoekom lyk dit asof daar tien pote is?

Aan watter deel van die liggaam word hulle gedra?

Kan jy klein en groot oe soos by die sprinkaan sien?

9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20630/l.l/>.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Figure 1.12

Liggaamsbou

Die spinnekop se liggaam bestaan uit slegs twee dele, nl. 'n kopborsstuk en agterlyf. Daar is agt
enkelvoudige oe op die kopborsstuk (die spinnekop het nie saamgestelde oe soos die insekte nie), asook twee
tasters. Die spinnekop het twee opvallend groot kaakkloue waarmee prooi gevang word.

Op die punt van die agterlyf is daar spintepels waarmee die spinnekop spinnerakke bou om prooi te vang.

Die huidbedekking (eksoskelet) is leeragtig en harig.

1.9.6.1.2 Beweging

Spinnekoppe is besonder rats, veral die wat nie hul prooi met spinnerakke vang nie, bv. die groot jagspin-
nekop.

1.9.6.1.3 Voeding

Spinnekoppe is vleisetend en verlam hul prooi met gif wat in hul kaakkloue voorkom. Die tasters hanteer
die prooi terwyl dit gevreet word. In Suid-Afrika is slegs enkele spinnekoppe gevaarlik vir die mens, bv.
die knopiespinnekop (swart met duidelike merke aan die onderkant; die liggaam sonder pote is ongeveer die
grootte van 'n grondboontjie). Spinnekopbyte kan egter ontsteking veroorsaak as gevolg van kieme wat aan
hul monddele vassit.

1.9.6.1.4 Asemhaling

Die spinnekop het asemhalingsopeninge aan die onderkant van die agterlyf wat na inwendige boeklonge lei.

1.9.6.1.5 Handhawing van waterbalans

Soos die sprinkaan, verkry spinnekoppe die bietjie water wat hulle benodig uit hul voedsel.

1.9.6.1.6 Voortplanting

Klein spinnekoppe lyk soos volwassenes.

1.9.6.1.7 Die spinnekop en ander Aragnide in die ekosisteem

Soos die insekte is spinnekoppe, skerpioene en bosluise baie goed by hul omgewing aangepas. Hulle kan
uiters droe toestande oorleef. Hulle voed op ander diere wat ook jagters is (egter nie die bosluis nie, wat 'n
parasiet is) en speel dus 'n belangrike rol in die handhawing van 'n balans in die ekosisteem. Spinnekoppe
moet dus liefs nie doodgemaak word nie. Dieselfde geld vir skerpioene, maar oppas vir die met dik sterte -
hulle is giftig vir die mens.

Bo-oansig

Onder-aansig

Figure 1.13

Opdrag 4:

Bestudeer die volgende paragraaf en beantwoord die vrae wat volg:

Die eienaar van 'n tuin spuit gif op die plante in sy tuin om van ruspers ontslae te raak. Die tuinier is
ongelukkig hieroor en besluit om te kyk hoe die gif ander diere in die tuin affekteer. Hy tel onder andere
elke dag hoeveel spinnekoppe en vliee hy in die tuin kan kry. Hy wil nie vir ons se watter dier Dier X in die
tabel is nie. Hy teken die getalle aan.

Getal diere wat op die aangeduide datums in 'n tydperk van een uur in die tuin gevind word.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

2 Januarie

9 Januarie

16 Januarie

23 Januarie

Spinnekoppe

Vliee

Dier X

Table 1.3

1. Verduidelik wat vanaf 2 Januarie tot 23 Januarie in die tuin gebeur deur na die syfers te verwys.

2. Watter dier sou Dier X moontlik kan wees? Verduidelik hoekom jy so dink.

3. Wat behoort die eienaar hieruit te leer?

1.9.7 ASSESSERING

Assesseringstandaard 1.3: Dit is duidelik wanneer die leerder data evalueer en bevindinge kommuni-
keer: veralgemeen ten opsigte van 'n relevante aspek en beskryf hoe die data die veralgemening steun.

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

1.10 Om 'n studie van die krap te maak en 'n vergelyking te tref
tussen verskillende invertebrate 10

1.10.1 NATUURWETENSKAPPE

1.10.2 Lewe en Lewenswyse

1.10.3 OPVOEDERS AFDELING

1.10.4 Memorandum

• Die krap

• Hulle het 10 pote.

• Liggaam verdeel in kopborsstuk en agterlyf.

• Huidbedekking hard, plastiekagtig.

• Voorste paar pote dra knypers.

• Die oe word op steeltjies gedra (twee steeltjies met elk een oog).

• Die monddele is bytend, plat en beweeg om 'n stroom water by die kieukamers in te spoel.

Navorsingsopdrag:

Gee die volgende riglyne aan die leerders:

Asemhaling gaan oor effektiewe gaswisseling: suurstof en koolstofdioksied.

Die gaswisselingsoppervlak moet

- vogtig bly

- so groot moontlik wees

Vergelyk nou hoe die vier genoemde diere in hierdie opsig aangepas is en hoe hulle daardeur in staat
gestel word om in verskillende omstandighede te oorleef (of nie) .
Toets jou kennis:

• 10

• kieue, kieukamers, water

• eksoskelet, kalsium

• kopborsstuk en agterlyf.

1.10.5 LEERDER AFDELING

1.10.6 Inhoud

1.10.6.1 AKTIWITEIT: Om 'n studie van die krap te maak en 'n vergelyking te tref tussen
verskillende invertebrate [LU 1.1, LU 1.2, LU 1.3, LU 2.3]

1.10.6.1.1 DIE KRAP

Die krappe hoort tot die groep skaaldiere of Crustacea, wat ook krewe, seeluise, garnale, krewels en mossels
insluit. Die meeste lede van die groep is seediere.

°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20631/l.l/>.

30 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Kan jy nog onthou hoe krustaseers van die insekte en Aragnide verskil?

Hulle het

bene.

Probeer 'n krap in die hande kry en kyk na die uitwendige kenmerke.

Kan jy tussen 'n kop, bors en agterlyf onderskei? (Wenk: by 'n krap is die agterlyf onder die liggaam
ingevou.)

Hoe voel die huidbedekking?

Hoe lyk die voorste paar pote?

1.10.6.1.2 Beskryf

die oe:

die monddele:

-knypers
\ .•? >'k"'.* i£X&r-~ kopborsstuk

..,..,.,„, |L«fi
mM^i\^f "

\ N^^ / / ^P -agterlyf

Figure 1.14

Liggaamsbou

Die krap se liggaam bestaan uit 'n kopborsstuk en agterlyf. Die agterlyf is klein en is onder die kopborsstuk
ingevou. Aan die kopborsstuk word die volgende gedra:

• vyf pote waarvan die voorste paar knypers dra;

• twee oe op steeltjies;

• twee voelers; en

• monddele.

Die huidbedekking (eksoskelet) is hard en plastiekagtig. Dit bestaan uit chitien wat met kalsium versterk is.

1.10.6.1.3 Beweging

Krappe hardloop sywaarts en is baie rats. Het jy al een op die strand probeer vang? Hulle behoort dit nie
moeilik te vind om prooi te vang nie!

1.10.6.1.4 Voeding

Krappe is vleisetend en vang hul prooi met die knypers en hou dit daarmee vas terwyl hulle dit vreet.

1.10.6.1.5 Asemhaling

Krappe haal met kieue asem en is dus afhanklik van water. Die kieue is egter in kieukamers gehuisves wat
altyd met water gevul is. Daarom kan krappe op land ook asemhaal.

1.10.6.1.6 Navorsingsopdrag

Stel vas wat die term "asemhaling" beteken. Verwys spesifiek na gaswisseling en die gasse wat betrokke is.
Vergelyk dan die erdwurm, sprinkaan, spinnekop en krap ten opsigte van hul asemhaling. Maak gebruik van
eenvoudige illustrasies. Doen die opdrag op los papier wat jy in jou portefeulje kan plaas. Verduidelik watter
van die diere in die wydste verskeidenheid van omstandighede sal kan oorleef.

1.10.6.1.7 Handhawing van waterbalans

Krappe se eksoskelet verhoed dat water oormatig in die liggaam inbeweeg (wanneer hulle in water is) of uit
die liggaam uitbeweeg (wanneer hulle op land is).

1.10.6.1.8 Voortplanting

Die krap le eiers wat in die ruimte tussen die agterlyf en kopborsstuk uitbroei. Die kleintjies broei daar uit
en lyk soos die volwassene.

1.10.6.1.9 Die krap en ander skaaldiere in die ekosisteem

Krappe en ander skaaldiere is vleisetend en vorm 'n belangrike skakel in die voedselweb. Hulle is aangepas
om in water te lewe, maar landlewende krappe kan vir lang tye buite die water oorleef.

Toets jou kennis:

Die krap

het

bene;

haal asem met wat in

voorkom

wat met

gevul is;

se word verhard deur wat in

die

chitien

voorkom;

het die volgende in gemeen met spinnekoppe, maar nie met insekte nie:

1.10.7 ASSESSERING

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en dink na oor hoe om dit billik te maak;

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken.

32 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

1.11 Om die duisendpoot en honderdpoot met mekaar te vergelyk 11

1.11.1 NATUURWETENSKAPPE

1.11.2 Lewe en Lewenswyse

1.11.3 OPVOEDERS AFDELING

1.11.4 Memorandum

Geen vrae en antwoorde nie.

1.11.5 LEERDER AFDELING

1.11.6 Inhoud

1.11.6.1 AKTIWITEIT: Om die duisendpoot en honderdpoot met mekaar te vergelyk [LU 2.1]

DUISENDPOTE EN HONDERDPOTE

Ons gaan nie voorbeelde van hierdie diere in besonderhede bestudeer nie. Dit is egter belangrik om te
onthou dat hulle 'n belangrike rol in die ekosisteem speel. Kom ons vergelyk hulle:

lr This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20632/l.l/>.

Table 1.4

Duisendpote

Honderdpote

Liggaamsbou

Baie segmente, rond

Baie segmente, plat

Getal pote

4 op elke segment

2 op elke segment

Voedsel

Verrottende plantmateriaal

Insekte, erdwurms en slakke

Waar hulle leef

Tussen dooie plantmateriaal op
grond

Onder ou boomstompe en tussen
dooie blare op die grond

Wanneer aktief

Bedags

Snags

Table 1.5

1.11.7
1.11.8
1.11.9
1.11.10

1.11.11 ASSESSERING

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite.

1.12 Om die tuinslak te ondersoek en die aanpassing van enkele in-
vertebrate ten opsigte van oorlewing te vergelyk 12

1.12.1 NATUURWETENSKAPPE

1.12.2 Lewe en Lewenswyse

1.12.3 OPVOEDERS AFDELING

1.12.4 Memorandum

• Die tuinslak

• Seekat en mossel

• Spiervoet

• twee paar voelers en twee oe

• Die slak beweeg met golfbewegings in die spiervoet.

• Die mond is T-vormig, aan die onderkant van die kop.

Opdragte:

1. Die plante na-aan die grondoppervlak sou waarskynlik welig groei. Die diere wat van slakke leef, soos
honderdpote, voels en muise, sou moontlik ander weivelde soek.

Erdwurm

Ronde langwerpige lig-
gaam maak dit moont-
lik om gate in grond te
grawe, plantreste in te
dra en saam met grond
te eet

Leef in vogtige grond om
vel vogtig te hou

Stelsel van buisies
waarmee die hoeveel-
heid water wat opge-
neem en afgegee word,
beheer word

Sprinkaan

Kan beweeg om voedsel
te soek. Bytende mond-
dele om plantmateriaal
fyn te sny

Buisies vertak in
liggaam, voorsien
'n vogtige gaswis-
selingsoppervlak

Uitwendige skelet ver-
hoed waterverlies, kry
vog saam met plantma-
teriaal in

Spinnekop

ens. Leerders maak
bloot 'n opsomming van
inligting in teks.

Krap

Slak

Table 1.6

3. Navorsingsopdrag: assesseer in terme van die raamwerk wat in die module verskaf word.

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20634/l.l/>.

1.12.5 LEERDER AFDELING

1.12.6 Inhoud

1.12.6.1 AKTIWITEIT: Om die tuinslak te ondersoek en die aanpassing van enkele invertebrate
ten opsigte van oorlewing te vergelyk [LU 1.1, LU 1.2, LU 1.3, LU 2.3, LU 2.4]

1.12.6.1.1 DIE TUINSLAK

Die slak behoort tot die groep weekdiere of Mollusca. Kan jy nog onthou watter ander diere aan hierdie
groep behoort?

Die en

Jy sal dit nie moeilik vind om 'n tuinslak in die hande te kry nie. Kyk na sy uitwendige bou en probeer
om die volgende vrae te beantwoord:

Die grootste deel van die liggaam bestaan uit 'n

-voet.

Aan die kop is twee en twee

Sit die slak op 'n glasplaat neer en wanneer hy begin beweeg, kyk van onder af deur die glas en beskryf
wat jy sien (hoe hy beweeg).

Kan jy sy mond sien? Beskryf.

Lig die slak op en probeer om langs die liggaam in die skulp in te kyk. Kan jy 'n opening sien? Dit is
die asemhalingsopening.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

oeler

mond

asemhalingsopening

spiervoet

Figure 1.15

Liggaamsbou

Die slak se liggaam bestaan uit 'n kop, voet en boggel. Die boggel bevat die organe (vir voortplanting,
vertering, ens.) en word met 'n skulp bedek. Daar is 'n asemhalingsopening aan die regterkant onder die
skulp. Aan die kop kom vier tentakels voor. Twee dra die oe, terwyl die ander twee as voelers dien. Onder
aan die kop is 'n T-vormige mond.

1.12.6.1.2 Beweging

Die slak beweeg deur middel van golfbewegings in die spiervoet. Slym word afgeskei wat die oppervlakte
glad maak.

1.12.6.1.3 Voeding

Die slak is plantetend en het 'n raspertong waarmee die plantmateriaal fyn gerasper word.

1.12.6.1.4 Asemhaling

Die slak het onder die skulp 'n bloedvatryke vlies (die mantelvlies) vir asemhaling. Die vlies is deur die
asemhalingsopening in verbinding met die buitelug en is dus teen uitdroging beskerm.

1.12.6.1.5 Handhawing van waterbalans

Die slak skei slym af wat horn teen uitdroging beskerm. As die spiervoet in die skulp ingetrek is, is slegs
die deel van die voet wat teen die oppervlak waarteen die slak sit, buite die skulp. Uitdroging kan dus nie
plaasvind nie.

1.12.6.1.6 Voortplanting

Die slak le eiers en die kleintjies lyk soos die volwassenes. Die slak kan beide manlike en vroulike geslagselle
dra en bewaar totdat omstandighede vir die oorlewing van kleintjies gunstig is.

Die slak in die ekosisteem

Die slak is plantvretend en is 'n belangrike skakel in verskeie voedselkettings. Dit is goed aangepas om op
land te leef en kan droe toestande oorleef, alhoewel vogtige tydperke vir 'n gedeelte van die jaar noodsaaklik
is.

Opdragte:

1. Beskryf wat in 'n ekosisteem sou kan gebeur, indien al die slakke deur mense verwyder sou word.

2. Maak 'n opsomming van die wyses waarop die invertebrate wat ons bestudeer het, aangepas is om in
hul spesifieke omgewings te kan oorleef, deur die onderstaande tabel te voltooi:

DIER

VOEDING

ASEMHALING

WATERB ALANS

Erdwurm

Sprinkaan

Spinnekop

Krap

Slak

Table 1.7

3. Navorsingsprojek: Beskryf hoe jy 'n hoekie van 100 vierkante meter in die dieretuin sal ontwikkel
tot 'n dieretuin vir invertebrate wat selfonderhoudend is (met ander woorde die diere hoef nie gevoer te word
nie). Jou onderwyser gaan jou projek in terme van die volgende beoordeel:

• beplanning van die projek (watter invertebrate, watter inligting nodig is, ens.);

• versameling van inligting, bv. oor die toestande wat geskep moet word vir die diere om te kan lewe;

ontwerp van die dieretuin; en
evaluering van die ontwerp.

1.12.7 ASSESSERING

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en dink na oor hoe om dit billik te maak;

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken.

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

38 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

1.13 Om konseptuele kennis toe te pas, afleidings te maak en voor-
spellings te waag 13

1.13.1 NATUURWETENSKAPPE

1.13.2 Lewe en Lewenswyse

1.13.3 OPVOEDERS AFDELING

1.13.4 Memorandum

1. Elke organisme is by 'n bepaalde leefwyse aangepas. Sodoende kan baie organismes saam leef sonder om
in alle opsigte te kompeteer.

2. Organismes verander voortdurend om beter by hul omgewing aan te pas.

3. Veranderinge in hul omgewing.

4. Die temperatuur is besig om te styg.

5. Nee. Sommiges gaan waarskynlik uitsterf.

6. Hulle sal moet aanpas by die veranderinge. Hulle vermoe om aan te pas, hang af van die graad en
tempo van verandering in hul omgewing.

Uitsterwing van dinosourusse: Gesels met die leerders oor drastiese veranderinge soos die ystydperk, die
spoed waarteen dit gebeur het, ensovoorts. Laat hulle inligting versamel en klas toe bring.

Die mens kan daartoe bydra deur die balans in die natuur te versteur, bv. deur die uitroei van woude,
besoedeling, uitroei van bepaalde diersoorte.

1.13.5 LEERDER AFDELING

1.13.6 Inhoud

1.13.6.1 AKTIWITEIT: Om konseptuele kennis toe te pas, afleidings te maak en voorspellings
te waag [LU 2.3, LU 2.4]

1.13.6.1.1 VERSKEIDENHEID EN VERANDERING

Jy weet nou dat daar 'n wye verskeidenheid plante en diere in ekosisteme voorkom. Probeer die volgende
vrae beantwoord:

1. Hoekom is daar 'n verskeidenheid plante en diere (hoekom verskil plante van mekaar en hoekom verskil
diere van mekaar)?

2. Gaan die plante en diere wat vandag leef vir altyd onveranderd bly of gaan hulle mettertyd verander?
Verduidelik jou antwoord.

3. Wat veroorsaak dat plante en diere verander?

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20635/l.l/>.

4. Noem een nie-lewende faktor wat tans besig is om te verander en wat uiteindelik die aard van ekosisteme
regoor die wereld gaan laat verander.

5. Gaan al die plante en diere die verandering oorleef?

6. Wat sal die plante en diere moet doen om die verandering te oorleef?

Plante en diere verskil van mekaar omdat hulle aangepas het om onder bepaalde omstandighede te oorleef.
As die omstandighede permanent verander, moet die plante en diere by die verandering aanpas. Die soorte
wat daarin slaag om te verander, oorleef die verandering. Soorte wat nie kan verander nie, sterf uit.

Dinosourusse is voorbeelde van diere wat uitgesterf het.

CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Plateosaurus

(lewe 210 miljoen

jaar gelede)

Figure 1.16

Probeer vasstel wat die verandering was wat die dinosourusse laat uitsterf het.

Kan die mens daartoe bydra dat die omstandighede op aarde permanent verander? Beskryf.

1.13.7 ASSESSERING

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

42 CHAPTER 1. KWARTAAL 1

Chapter 2

Kwartaal 2

2.1 Om die gebruik van die term 'energie' in 'n bree verband te
verstaan 1

2.1.1 NATUURWETENSKAPPE

2.1.2 Energie-oordrag en kragte

2.1.3 OPVOEDERS AFDELING

2.1.4 Memorandum

Enige gepaste/relevante definisie/betekenisse is aanvaarbaar.

2.1.5 LEERDER AFDELING

2.1.6 Inhoud

1. Wat is energie

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20662/l.l/>.

44 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.1.6.1 AKTIWITEIT: Om die gebruik van die term 'energie' in 'n bree verband te verstaan
[LU 2.1]

Lees bostaande koerantopskrifte aandagtig deur. Die woord energie kom in elkeen voor. Bespreek die
betekenis van die woord in Jul groepe.
(a) Maak Jul eie definisie van energie.

(b) Bespreek drie verskillende betekenisse van die woord soos wat dit in die opskrifte gebruik word.

(ii)

(iii)

Dit was nie so maklik om die woord energie te definieer nie, ne! Wanneer 'n wetenskaplike iets definieer,

skryf hy of sy 'n kort, bondige sin waarin die belangrikste eienskappe genoem word. Die duidelikste definisie
van energie is heel waarskynlik die volgende:

ENERGIE IS DIE VERMOE OM WERK TE DOEN

• Waar kry ons energie vandaan om ons werk te doen of om 'n sport te beoefen?

In een van die koerantopskrifte in Aktiwiteit 1 noem 'n swemmer dat sjokolade energie verskaf.

2,1,7 Assessering

2.2 Om inligting oor voedingswaarde in voedselsoorte te versamel 2

2.2.1 NATUURWETENSKAPPE

2.2.2 Energie-oordrag en kragte

2.2.3 OPVOEDERS AFDELING

2.2.4 Memorandum

1. Kilojoule.

2. Word bepaal deur jou massa, ouderdom en energieverbruik.

3. So 'n persoon sal nie genoeg energie he om te presteer nie aangesien hy nie geeet het nie.

2.2.5 LEERDER AFDELING

2.2.6 Inhoud

2.2.6.1 AKTIWITEIT: Om inligting oor voedingswaarde in voedselsoorte te versamel [LU 1.2]

Versamel 'n paar omhulsels of verpakkings van voedselsoorte. Bestudeer die gegewens daarop aangedui:
1 . In watter eenheid word energie gemeet?

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20664/l.l/>.

2. Hoeveel van hierdie eenhede behoort jy daagliks in te neem?

3. Probeer nou verduidelik waarom 'n persoon wat op 'n eetstaking is, nie gekies moet word om aan die
marathon deel te neem nie.

2.2.6.2 2. Waar kom energie vandaan?

Ons kry omtrent al ons energie indirek van die son af. Die son straal hitte en lig uit en het nog genoeg
kernkrag oor om vir die volgende 5 000 miljoen jaar te skyn.

Figure 2.2

Net soos die mens kos as bron van energie gebruik, gebruik 'n bus of 'n trein brandstof om passasiers
van een plek na 'n ander te vervoer.

Brandstof is 'n stof waarin energie opgesluit le.

2,2,7 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken.

2.3 Om die energiebronne van alledaagse items te identifiseer 3

2.3.1 NATUURWETENSKAPPE

2.3.2 Energie-oordrag en kragte

2.3.3 OPVOEDERS AFDELING

2.3.4 Memorandum

3. Flitslig van kamera - battery

4. Paraffienverwarmer paraffien

5. Gasverwarmer - gas

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20665/l.l/>.

46 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

6. Haardroer - elektrisiteit

7. Windmeul - wind, ens.

2.3.5 LEERDER AFDELING

2.3.6 Inhoud

2.3.6.1 AKTIWITEIT: Om die energiebronne van alledaagse items te identifiseer [LU 1.2]

Dink aan items in julle huise en aan dinge wat beweeg, en doen dan die volgende saam met 'n maat. Probeer
om die lys te voltooi:

ITEM

BRON VAN ENERGIE

motor

petrol / diesel

trein

elektrisiteit / steenkool

Table 2.1

3. Brandstowwe

Die plante en diere wat miljoene jare gelede gelewe het, het die son se energie geabsorbeer terwyl hulle
gegroei het. Hulle is begrawe onder rotslae wat mettertyd oor hulle gevorm het. Hulle oorblyfsels is geleide-
lik deur verskillende chemiese reaksies in olie, steenkool en gasse verander. Ons noem hierdie brandstowwe
fossielbrandstowwe. Olie, steenkool en gasse is nie-hernubaar, d.w.s. hulle kan nie vervang word nie.
Daarbenewens moet hulle uit ondergrondse reserwes gemyn word en hul verbranding doen skade aan ons
omgewing en ons gesondheid. Een nie-hernubare energiebron wat nie 'n fossielbrandstof is nie, is kernkrag.
Sekere metale soos uraan ondergaan 'n proses wat ons kernsplitsing noem en stel dan groot hoeveelhede en-
ergie vry. Kernkrag word bv. by die kernkragstasie by Koeberg gebruik om elektrisiteit op te wek wat deur
die inwoners van Kaapstad gebruik word, 'n Klein hoeveelheid kernkrag lewer groot hoeveelhede kernbrand-
stof en veroorsaak baie min omgewingsbesoedeling. Daar is ook tans groot hoeveelhede kernbrandstof
beskikbaar. Kernkragsentrales moet naby die kus gebou word as gevolg van die behoefte aan waterverkoel-
ing. Dit bring mee dat die energie soms oor lang afstande vervoer moet word. Radioaktiewe bestraling
kan lei tot gesondheidsgevare en dit neem honderde jare voordat radioaktiewe kernafvalprodukte nie meer
radioaktief is nie en moet dus vir baie jare in spesiale houers ondergronds geberg word. Kernkrag veroorsaak
egter nie suurreen of die kweekhuiseffek soos fossielbrandstowwe nie.

Omdat hierdie nie-hernubare brandstowwe nie meer vir baie lank beskikbaar gaan wees nie, moet ons
energie bespaar en van alternatiewe energiebronne soos die son, water, wind, golwe, getye en biogasse begin
gebruik maak vir ons krag. Groot vordering is reeds op hierdie gebied gemaak.

2.3.7 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken

2.4 Om 'n lys te maak van brandstowwe en hulle gebruike 4

2.4.1 NATUURWETENSKAPPE

2.4.2 Energie-oordrag en kragte

2.4.3 OPVOEDERS AFDELING

2.4.4 Memorandum

(a) Petrol - motor
Gas - stoof

Steenkool - stoomlokomotief
Hout - vuur om warmte te verskaf
Ru-olie - vliegtuigbrandstof word daaruit verkry

(b) Windaangedrewe toestelle - windplaas

Enjins wat deur middel van gebruikte kookolie beweeg
Sonverhittig vir warmte

VOORDELE

NADELE

Redelik beskikbaar.

Veroorsaak lugbesoedeling - gee rook en skadelike gasse af.

Kan maklik omgesit word in energie.

Hou 'n brandgevaar in.

Betreklik goedkoop.

Ontginning ontsier die omgewing.

Table 2.2

(ii) Kernbrandstowwe

VOORDELE

NADELE

Beskik oor groot hoeveelhede.

Gesondheidsgevare weens radioaktiewe bestraling.

Min omgewingsbesoedeling.

Energie moet oor lang afstande vervoer word,
aangesien water-verkoeling noodsaak dat sentrales
naby die kus gebou moet word.

'n Klein hoeveelheid lewer baie energie.

Radioaktiewe afvalprodukte moet jare lank veilig
geberg word totdat radioaktiwiteit verlore gaan.

Table 2.3

2.4.5 LEERDER AFDELING

2.4.6 Inhoud

2.4.6.1 AKTIWITEIT: Om 'n lys te maak van brandstowwe en hulle gebruike [LU 1.3]

(a) Noem vyf alledaagse brandstowwe en een gebruik van elk:

4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20668/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

(b) Dit is baie noodsaaklik vir die mens om ander bronne van energie op aarde te vind. Stel 'n paar nuwe
energiebronne voor, bv. elektriese motors.

VOORDELE

NADELE

Table 2.4

(ii) Kernbrandstowwe

VOORDELE

NADELE

Table 2.5

(d) Dink aan al die bronne van energie wat ons tot dusver bespreek het en maak dan 'n lys van hoe jy
energie sal bespaar, bv. skakel die klaskamer se lig af as die son skyn.

4. Vorms van energie

'n Mens se liggaam gebruik nie die brandstof (voedsel) in die vorm wat ons dit eet nie. Dit word in
eenvoudige stowwe opgebreek en in jou spiere gebere in 'n vorm waarin jou spiere dit kan gebruik. Daar
is dan energie in hierdie stowwe in jou spiere gebere. Energie wat in chemiese stowwe soos voedsel en
brandstof opgeberg is, word chemiese energie genoem. Alle brandstowwe bevat dus chemiese energie.

Figure 2.3

Chemiese energie word vrygestel indien die een of ander reaksie plaasvind. As steenkool verbrand word,
stel dit warmte vry wat weer gebruik kan word om stoom vir 'n stoomlokomotief op te wek.

Warmte/hitte-energie word elke dag gebruik. Ons het dit nodig om kos gaar te maak, asook om warm
te bly.

Figure 2.4

Warmte-energie laat die water in die lokomotief se ketel kook en stoom word gevorm.Die stoom dryf die
lokomotief aan.

Nie net die son nie, maar ook brandstowwe en elektrisiteit, verskaf aan ons lig. Wanneer elektrisiteit deur
die gloeidraad in 'n gloeilamp beweeg, word die draad warm en gloei dit. Dit stel dan ligenergie vry, asook
'n klein hoeveelheid warmte-energie. Sommige wurms, vuurvliegies en visse straal ook ligenergie uit.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Figure 2.5

Kinetiese energie word deur beweging moontlik gemaak. Bewegende water kan 'n waterwiel laat draai,
terwyl wind weer 'n windpomp kan aandryf.

Figure 2.6

Energie wat in dinge gestoor word en wag om op een of ander manier vrygestel te word, word potensiele
energie genoem. Die veer van 'n windbuks wat gelaai is, beskik oor die vermoe om te skiet. Ons se dus die
gespande veer beskik oor potensiele energie.

Figure 2.7

INTERESS/VNT:

Energie kan me geskep of vernietig word nie,

MAAR
energie kan van die een vorm na 'n ander omgesit word.

Figure 2.8

2,4,7 Assessering

Assesseringstandaard 1.3: Dit is duidelik wanneer die leerder data evalueer en bevindings kommuni-
keer: veralgemeen ten opsigte van 'n relevante aspek en beskryf hoe die data die veralgemening steun.

2.5 Om vorms van energie te beskryf

2.5.1 NATUURWETENSKAPPE

2.5.2 Energie-oordrag en kragte

2.5.3 OPVOEDERS AFDELING

2.5.4 Memorandum

a) Elektriese energie/klankenergie/ligenergie.

b) Kinetiese energie/potensiele energie.

c) Ligenergie.

d) Elektriese energie/ligenergie/warmte-energie.

e) Kinetiese energie/warmte-energie.

f ) Chemiese energie/warmte-energie/ligenergie.

2.5.5 LEERDER AFDELING

2.5.6 Inhoud

2.5.6.1 AKTIWITEIT: Om vorms van energie te beskryf [LU 2.3]

Benoem die volgende sketse deur die energievorm wat voorgestel word, in te vul.

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20670/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Ji*^-

Figure 2.9

(a)
Televisie

Figure 2.10

(b)

Kisduiweltjie ("Jack-in-the-box")

Figure 2.11

Figure 2.12

(d)
Weerlig

(e)

Figure 2.13

Bewegende motor

Figure 2.14

(f)

Brandende vuur

(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

(f)

5. Die oordrag van energie
(a) Geleiding

Geleiding vind plaas wanneer warmte deur vaste stowwe beweeg. Hou 'n stuk draad in 'n vlam. Wat
rebeur na 'n rukkie?

Die hitte is deur middel van geleiding in die draad na jou hand oorgedra. Metale soos koper, yster en
aluminium is beter geleiers as nie-metale soos hout, water en kurk. Sekere metale gelei hitte vinniger as
ander.

Plak of teken sulke materiale hier.

54 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Figure 2.15

2,5.7 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer, bv.: interpreteer
inligting deur kernidees in die teks te identifiseer, patrone in aangetekende data te vind en gevolgtrekkings
te maak uit inligting in verskeie vorme (bv. prente, diagramme en geskrewe teks).

2.6 Om die geleidingsvermoe van verskillende stowwe te vergelyk 6

2.6.1 NATUURWETENSKAPPE

2.6.2 Energie-oordrag en kragte

2.6.3 OPVOEDERS AFDELING

2.6.4 Memorandum

• Yster

• Koper

• Aluminium

• Lood

Al vier is goeie geleiers, maar koper is byvoorbeeld 'n beter geleier as yster. Stel posisies vas deur eksperiment
te doen. Probeer om laboratoriumstafies wat ewe groot is te gebruik.

(b) 'n Donskombers hou 'n mens warm aangesien die liggaamshitte swak daardeur gelei word. Daar is
lug tussen die donse wat ook 'n swak geleier van hitte is. Bakstene het ook gaatjies in wat met lug gevul is
wat 'n baksteen 'n swakker geleier maak as bv. koper wat meer solied/kompak is.

(c)

(i) Klei.

(ii) Gelei hitte van buite swak, dus sal dit binne koeler bly as buite.

(iii) Wol is 'n swak geleier en hou die liggaamshitte dus binne.

(iv) Die leerder behoort 'n goeie geleier te kies vir veral die boom van die pot om die hitte vinnig by
die inhoud van die pot te kry om die gaarmaakproses te bespoedig. 'n Swak geleier behoort sy keuse vir
handvatsels te wees, sodat 'n mens die pot kan hanteer sonder 'n oondhandskoen of lap.

(v) Water is 'n swak geleier.

(vi) Blikke is gemaak van aluminium wat 'n beter geleier as glas is.

2.6.5 LEERDER AFDELING

2.6.6 Inhoud

2.6.6.1 AKTIWITEIT: Om die geleidingsvermoe van verskillende stowwe te vergelyk [LU 2.2]

(a) Toets die volgende metale in 'n vlam of kokende water. Laat elke lid van die groep 'n metaal vashou.
Rapporteer sodra die hitte jou hand bereik. Rangskik die metale sodat die wat eerste warm word, eerste
geplaas word.

Metaal

Posisie

Yster

Koper

Aluminium

Lood

Table 2.6

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20673/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

(b) Hoekom is sekere stowwe beter geleiers as ander?

(i) Van watter materiaal sal jy 'n hut bou as jy wil he dat dit koel moet wees in die somer: klei of
sinkplate?

(ii) Hoekom het jy dit gekies as boumateriaal?

(iii) Het jy al gedink waarom ons in die winter wolklere dra? Probeer verklaar waarom wintermateriale
wol bevat.

(iv) Jy kry die geleentheid om 'n pot te maak waarin mense kan kos kook. Watter materiale sal jy gebruik
en hoekom? (Onthou, 'n pot moet ook handvatsels he!)

(v) Hoekom sit ons 'n bottel koeldrank in koue water om dit koel te hou?

(vi) Probeer ook verklaar waarom 'n bottel koeldrank langer sal koel bly as 'n blikkie koeldrank.

57
2,6.7 Assessering

2.7 Om stroming as natuurverskynsel te verklaar 7

2.7.1 NATUURWETENSKAPPE

2.7.2 Energie-oordrag en kragte

2.7.3 OPVOEDERS AFDELING

2.7.4 Memorandum

Waarnemings:

(i) Die rook trek opwaarts.

(ii) Die rook trek opwaarts.

(iii) Die rook trek opwaarts.

Afieiding:

Warm lug styg op.

Gedurende die dag word die land vinniger warm as die see. Die warm lug bo die land styg op. Koeler
lug bo die see vloei na die land om die plek van die warm lug in te neem. So ontstaan seewinde.

Snags koel die land vinniger as die see af. Die warm lug bo die see styg dus. Koeler lug bo die land vloei
na die see om die plek van die warm lug in te neem. So ontstaan landwinde.

2.7.5 LEERDER AFDELING

2.7.6 Inhoud

2.7.6.1 AKTIWITEIT: Om stroming as natuurverskynsel te verklaar [LU 1.1, LU 1.2, LU 1.3]

(b) Stroming

Stroming is die belangrikste manier waarop warmte deur 'n vloeistof beweeg. Water is 'n swak geleier van
warmte, maar tog kry 'n ketel dit reg om water vinnig te laat kook. Dit is omdat vloeistowwe kan beweeg.
Wanneer die water warm word, styg dit. Koue water daal dan af om die plek in te neem van die warmer
vloeistof wat opgestyg het. In die meegaande skets sal jy sien dat hierdie sirkelbeweging, 'n konveksiestroom,
die warmte deur die vloeistof versprei totdat al die water later so warm is dat dit kook (100 Q C - kookpunt
van water by seespieel).

7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20676/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Figure 2.16

Alhoewel lug ook 'n swak geleier van warmte is, kry cms dit reg om 'n vertrek met behulp van 'n verwarmer
te verhit. Neem 'n brandende kers. Hem die rigting van die rook dop terwyl jy

(i) die kers regop hou

(ii) die kers skuins hou

(iii) die kers onderstebo hou

Noteer jou waarnemings. Watter afieiding kan jy maak?

Omdat warm lug styg, vind daar ook stroming in die natuur plaas. Het jy al gewonder waar wind vandaan
kom? Warm lug styg en koue lug neem die plek daarvan in.

Gebruik die beginsel van konveksiestrome in lug om te onderskei tussen land- en seewind. Jy kan ook 'n
skets maak om jou gegewens te verduidelik.

Om energie oor te dra deur geleiding of stroming is 'n vaste stof, 'n vloeistof of 'n gas nodig. Daar moet
een of ander stof wees om die warmte-energie oor te dra. Deur straling kan energie deur 'n lee ruimte oorgedra
word. Warmte-energie van die son beweeg deur die ruimte en deur die aarde se atmosfeer en wanneer dit 'n
voorwerp tref, word die voorwerp verhit.

As mens op 'n baie warm dag op 'n pad ry waar jy ver voor jou uit kan sien, lyk dit asof daar water op
die teerpad le. Die warm teerpad straal hitte uit. 'n Voorbeeld van straling in die alledaagse lewe is wanneer
ons in die winter 'n elektriese verwarmer gebruik om 'n vertrek te verwarm.

6. Omsetting van energie

Watter soort energie gebruik die seun om die tennisbal te slaan?

Watter soort energie het die bewegende tennisbal?

Jy het waarskynlik nou die idee gekry dat energie kan verander. Wanneer energie van een soort verander
in 'n ander soort, vind energie-omsetting plaas.

2,7.7 Assessering

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en dink na oor hoe om dit billik te maak;

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken

Assesseringstandaard 1.3: Dit is duidelik wanneer die leerder data evalueer en bevindings kommuni-
keer: veralgemeen ten opsigte van 'n relevante aspek en beskryf hoe die data die veralgemening steun

2.8 Om verskillende vorms van energie-omsetting te identifiseer 8

2.8.1 NATUURWETENSKAPPE

2.8.2 Energie-oordrag en kragte

2.8.3 OPVOEDERS AFDELING

2.8.4 Memorandum

(a)

• Chemiese - elektriese

• Elektriese - kinetiese

• Kinetiese - hitte-energie

• Hitte-energie - chemiese

(b)

(i) Elektriese energie - klankenergie

(ii) Chemiese energie - kinetiese energie

(iii) Warmte energie - elektriese energie

(iv) Elektriese energie - ligenergie/klankenergie

(v) Elektriese energie - warmte-energie

(vi) Elektriese energie - klankenergie

• Potensiele energie - kinetiese energie

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20678/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.8.5 LEERDER AFDELING

2.8.6 Inhoud

2.8.6.1 AKTIWITEIT: Om verskillende vorms van energie-omsetting te identifiseer [LU 2.3,
LU 2.4]

Energie-omsetting in motorenjin

(a) In die battery van 'n motor word chemiese energie omgesit tot elektriese energie. In die motorenjin
word die elektriese energie omgesit tot kinetiese energie (bewegingsenergie). Wanneer die motor oorverhit,
word die kinetiese energie omgesit in hitte-energie. Wanneer die oorverhitte enjin afkoel, word die hitte-
energie weer omgesit in chemiese energie.

Identifiseer die energie-omsettings deur dit te onderstreep.

(b) Kyk na die volgende prente en s6 watter energie-omsettings plaasvind.

Table 2.7

Table 2.8

(iii)

(iv)

62 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

(vi)

• Lee garetol

• Rekkie

• Tandestokkies

• Ronde skyfie kerswas met 'n gat in die middel

METODE:

1. Ryg die rekkie deur die gat in die garetol.

2. Steek 'n halwe tandestokkie deur die rekkie aan die kant van die garetol.

3. Sit die skyfie kerswas aan die anderkant van die garetol met die ander punt van die rekkie wat deur
die gat in die kerswas gesteek is.

4. Steek die heel tandestokkie deur die rekkie aan die kerskant.

5. Wen die "trekker" op deur hierdie stokkie te draai.

6. Sit dit dan op die grond neer.

7. Watter energie-omsetting word gedemonstreer?

7. Energie vraagstukke

Die gebruik van energiebronne rig ernstige skade aan ons planeet aan. Ons het vroeer in die module
gekyk na die voor- en nadele van fossiel- en kernbrandstowwe. Een van die nadele van kernbrandstowwe is
dat die radioaktiewe afvalstowwe nie vernietig kan word nie. Wanneer daar per ongeluk van die radioaktiewe
stowwe sou lek, sal dit skrikwekkende gevolge he.

Sommige lande het nie self olie ('n fossielbrandstof) nie en moet olie by olieprodusente koop. Die olie
moet in groot olietenkskepe vervoer word. Dit gebeur dikwels dat hierdie tenkskepe langs die kus strand en
massiewe olieslikke veroorsaak.

2,8.7 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer, bv.: interpreteer
inligting deur kernidees in die teks te identifiseer, patrone in aangetekende data te vind en gevolgtrekkings
te maak uit inligting in verskeie vorme (bv. prente, diagramme en geskrewe teks);

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

2.9 Om die verstandige aanwending van die aarde se hulpbronne te
beklemtoon 9

2.9.1 NATUURWETENSKAPPE

2.9.2 Energie-oordrag en kragte

2.9.3 OPVOEDERS AFDELING

2.9.4 Memorandum

• Voorbeelde van selfassessering by die module ingesluit om leerder se bydrae tot die debat te assesseer
asook 'n kontrolelys vir die navorsingstaak.

2.9.5 LEERDER AFDELING

2.9.6 Inhoud

2.9.6.1 AKTIWITEIT: Om die verstandige aanwending van die aarde se hulpbronne te bek-
lemtoon [LU 3.2]

NAVORSINGSTAAK

a. Doen navorsing oor die kernongeluk wat in 1986 by Chernobyl in Rusland plaasgevind het. Skryf ten
minste een folioblad oor die skrikwekkende gevolge van die ramp ten opsigte van die inwoners, asook die
omgewing.

b. Vind uit wat met die seelewe gebeur wanneer skepe olie lek.

c. Hou 'n klasdebat. Verdeel in twee groepe.

Die een groep moet teen kernkrag betoog, terwyl die ander groep ten gunste van die gebruik daarvan
moet argumenteer.

Gebruik jou kennis van kernbrandstowwe en fossielbrandstowwe, asook van hernubare energiebronne (die
son, wind en water) om jou argumente voor te berei.

Gebruik die volgende vraelys om jou insette te assesseer.

SelfassesseringNavorsing

Naam :

Onderwerp :

Graad :

LEERDER

OPVOEDER

NEE

continued on next page

9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20683/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Het jy meer as een
bron gebruik?

Is jy seker dat
jy deurgaans jou
eie woorde gebruik
het?

Het jy 'n sinvolle
inleiding?

Het jy die opdrag
geniet?

Het jy jou kennis
verbreed deur die
uitvoer van die op-
drag?

Table 2.9

Selfassessering
Debatvoering
Naam:
Datum:

Altyd

Soms

Nooit

Het ek my argumente duidelik gestel?

Het die ander na my argumente geluister?

Het ek my groeplede se argumente ondersteun?

Kon ek uitbrei op my groeplede se argumente?

Het ek die gepaste woorde gebruik?

Kon ek die ander groep se argumente weerle?

Table 2.10

Besparing van energie

Alternatiewe energiebronne soos windenergie is wel omgewingsvriendelik, maar baie duur. Ons sal dus
moet voortgaan om fossielbrandstowwe (steenkool,olie, gas, hout, ens.) te gebruik. Hoewel nuwe steenkool-
en oliereserwes steeds ontdek word, sal dit uiteindelik uitgeput raak. Dit is dus uiters belangrik dat ons ons
energiebronne so doeltreffend as moontlik gebruik.

Elektrisiteit is gerieflik en prakties, maar dit moet opgewek word en daar is kostes aan verbonde. Elek-
triese toestelle word volgens hulle verbruik van elektrisiteit geklassifiseer. Dit word in watt of kilowatt (1 000
watt) gemeet. Elektrisiteitsrekeninge word bereken volgens die getal eenhede wat deur die elektrisiteitsmeter
aangedui word. Die eenheid is kilowatt-uur - dit is die elektrisiteit wat per uur deur 'n 1 kilowatt-toestel
verbruik word, 'n Outomatiese wasmasjien word gewoonlik as 'n 3 kilowattt-toestel beskou. Dit beteken dat
'n mens vir elke uur wat die wasmasjien deurlopend werk, 'n rekening vir drie eenhede moet verwag.

2,9.7 Assessering

Leeruitkomste 3:Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en teg-
nologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Assesseringstandaard 3.2: Dit is duidelik wanneer die leerder die volhoubare gebruik van die aarde
se hulpbronne verstaan: ontleed inligting oor volhoubare en nie- volhoubare gebruik van hulpbronne.

2.10 Om die energieverbruik van verskeie elektriese toestelle te
vergelyk 10

2.10.1 NATUURWETENSKAPPE

2.10.2 Energie-oordrag en kragte

2.10.3 OPVOEDERS AFDELING

2.10.4 Memorandum

(i) Yskas; ketel; rooster

(ii) Konveksiever warmer; waaiverwarmer; yster

(iii) Yskas; ketel; stofsuier of rooster

(iv) Menger; konveksieverwarmer; waaierverwarmer; filtreerkan

Bv. Verwarmers kan vervang word deur isolerende plafonne, matte of sementvloere, digsluitende ruite,
ens.

2.10.5 LEERDER AFDELING

2.10.6 Inhoud

2.10.6.1 AKTIWITEIT: Om die energieverbruik van verskeie elektriese toestelle te vergelyk
[LU 3.2]

a. Bestudeer die volgende en beantwoord dan die daaropvolgende vrae:

Met slegs een eenheid elektrisiteit

°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20686/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

..maak 'n menger
250 liter sop

...sal 'n 2-kW-konveksieverwarmer
'n halfuur se warmtc verskaf

...kan n boor
2-4 uur lank werk

...sal 'n rooster 70
snye brood rooster

...kan 'nyster twee
uur lank gebruik word

..Sal 'n 1-kW-waaiverwarmer
'n uur se wartnte verskaf

...kan 'n stofsuier 2-4
uur lank gebruik word

...sal 'n filtreerkan 75
koppies koff ie maak

...kook 'n ketel
6 liter water

Figure 2.17

Hierdie kaart dui die bedryfskoste van sommige huishoudelike toestelle aan volgens hulle verbruik per
eenheid elektrisiteit.

(i) Watter drie toestelle is volgens hierdie kaart die goedkoopste?

(ii) Watter drie toestelle is die duurste om aan te hou?

(iii) Watter toestelle word die meeste in huishoudings gebruik?

(iv) Watter toestelle sou jy si is onnodig en kan vervang word deur iets wat nie so baie brandstof gebruik
nie of kan heeltemal uitgeskakel word? Dui aan waardeur dit vervang kan word.

(b) Baie mense in Suid-Afrika het egter nog nie toegang tot elektrisiteit nie en gebruik brandhout,
paraffien of gas as brandstowwe om kos te kook en huise warm te hou. Die brandstowwe (veral hout) word
skaarser en mense moet ver loop om genoeg brandhout bymekaar te kry. Dit is dus uiters noodsaaklik dat
ook hierdie brandstowwe doeltreffend gebruik word ten einde besparing teweeg te bring.

Baie van hierdie mense maak gebruik van 'n oop vuurmaakplek en dan word baie van die hitte-energie na
die lug rondom oorgedra. Mense gebruik ook 'n gasstofie verkeerd en soms word daar baie energie vermors.

GROEPWERK

Elke groep kies 'n kooktoestel wat deur die meerderheid Suid-Afrikaners in veral plattelandse gebiede
gebruik word, bv. oop vuur; gasstofie, ens. Hierdie toestel moet prakties voorgestel word deur middel van
'n model en daarna moet 'n kort verslaggie daaroor geskryf word. In die verslag moet die volgende vrae
beantwoord word.

Watter brandstof word gebruik?

Is dit maklik bekombaar vir die mense?

Watter kleur pot word aanbeveel? Hoekom?

Watter voorsorg moet getref word sodat daar nie te veel hitte-energie verby die pot beweeg en in die

lug verlore gaan nie?

Wat is die koste van die brandstof?

Leerkragassessering

Kriteria

Opdrag: Korrek uitgevoer; volledig; saaklik; betyds ingehandig

Model: Effektief; brandstof aangedui; kreatiewe voorstelling

Verslag: Alle vrae aangespreek; verslagdoening netjies; goeie taalgebruik

Samewerking in groep: Effektief; oplos van onderlinge geskille; alle lede betrokke

OORHEERSENDE KODE

Table 2.11

2,10.7 Assessering

Leeruitkomste 3:Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en teg-
nologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Assesseringstandaard 3.2: Dit is duidelik wanneer die leerder die volhoubare gebruik van die aarde
se hulpbronne verstaan: ontleed inligting oor volhoubare en nie- volhoubare gebruik van hulpbronne.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.11 Om die uitwerking van kragte te identifiseer 11

2.11.1 NATUURWETENSKAPPE

2.11.2 Energie-oordrag en kragte

2.11.3 A.Kragte

2.11.4 OPVOEDERS AFDELING

2.11.5 Memorandum

Fig 1 - 'n krag kan 'n bewegende voorwerp se rigting verander
Fig 2 - 'n krag kan 'n bewegende voorwerp tot stilstand bring
Fig 3 - 'n krag kan 'n voorwerp se vorm verander
Fig 4 - 'n krag kan die spoed van 'n bewegende voorwerp verander
Fig 5 - 'n krag kan 'n voorwerp laat roteer

2.11.6 LEERDER AFDELING

2.11.7 Inhoud

1. Kontakkragte

Figure 2.18

Die motor in die illustrasie het onklaar geraak en kan nie vanself beweeg nie. Die insleepwa moet die
motor trek.

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20700/l.l/>.

Figure 2.19

Hierdie motor kan ook nie vanself beweeg nie. Die man moet dit stoot.

Wanneer iets gestoot of getrek moet word, s£ ons dat jy krag daarop uitoefen. Jy gebruik dus 'n
afstotende krag om iets van jou af weg te stoot en 'n aantrekkende krag as jy iets na jou toe trek.
Kyk na die volgende illustrasies en dui aan of dit afstotende of aantrekkende kragte toon.

Figure 2.20

Figure 2.21

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Figure 2.22

Ons kan krag nie sien nie, maar ons weet dit is daar, want cms kan die uitwerking daarvan waarneem. In
die vorige illustrasies het ons gesien dat 'n krag 'n stilstaande voorwerp kan beweeg.
AKTIWITEIT: Om die uitwerking van kragte te identifiseer [LU 1.3]
In die volgende prente word nog uitwerkings van kragte geillustreer. Kan jy dit identifiseer?

Figure 2.24

Fig. 1: Die tennisspeler slaan die bal weg van haar af.

Figure 2.25

Fig. 2: Die bestuurder rem die motor om te stop.

Figure 2.26

Fig. 3 'n Trekkrag word op die rekkie uitgeoefen

Figure 2.27

Fig. 4: 'n Stootkrag in dieselfde rigting as die beweging word op die rollende bal uitgeoefen

Figure 2.28

Fig. 5: Die atleet gaan die hamer in die rondte swaai

Noteer jou afieidings:

Figl:

Fig 2:

Fig 4:

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Fig 5:

Figure 2.29

Soms is die uitwerking van krag onsigbaar. Wanneer jy teen 'n muur druk, oefen jy wel krag uit, maar
daar is geen sigbare uitwerking nie. Wanneer jy 'n eier tussen jou hand en die muur sit, sal jy wel ontdek
dat jy 'n krag uitgeoefen het!

2. Kragte wat op 'n afstand werk:

Dit is ook moontlik om voorwerpe in beweging te bring of hul vorm of rigting te verander sonder dat
iets aan hulle raak. Kragte wat sonder kontak 'n uitwerking op voorwerpe kan he, noem ons kragte wat
op 'n afstand werk.

Daar is drie soorte kragte wat sonder kontak 'n uitwerking op voorwerpe kan he:

• Magnetiese krag

• Elektrostatiese krag

Gravitasiekrag

2,11,8 Assessering

2.12 Om die werking van elektrostatiese of gravitasiekrag te beskryf 2

2.12.1 NATUURWETENSKAPPE

2.12.2 Energie-oordrag en kragte

2.12.3 A. Kragte

2.12.4 OPVOEDERS AFDELING

2.12.5 Memorandum

Leerder skryf 'n paragraaf oor gravitasiekrag of elektrostatiese krag. Hulle kan van bronne voorsien word.
LEERDER AFDELING

2.12.6 Inhoud

2.12.6.1 AKTIWITEIT: Om die werking van elektrostatiese of gravitasiekrag te beskryf [LU
2.1]

Ons gaan later in die module meer van magnetisme leer. Kies dus een van die ander twee kragte wat op 'n
afstand werk en skryf 'n paragraaf om dit te omskryf en te verduidelik hoe dit werk.

3. Die meting van krag

Kragte kan gemeet word deur te kyk hoeveel dit 'n spiraalveer of 'n gomlastiekrekkie laat rek. 'n Britse
wetenskaplike, Robert Hooke het baie jare gelede ontdek dat die uitrekking van 'n veer eweredig is aan die
krag wat die uitrekking veroorsaak. Indien 'n sekere krag die veer 1 cm uitrek, sal 'n krag wat drie keer so
groot is, die veer 3 cm laat uitrek. Hoe swaarder die voorwerp, hoe meer rek die veer uit.

As 'n voorwerp swaar is, sg ons die trekkrag tussen die aarde en die voorwerp is groot. Ons kan dus
se dat gewig 'n krag is. Gewig is die aantrekkingskrag van die aarde op die voorwerp. Die gewig van 'n
voorwerp kan dus bepaal word deur te meet hoeveel 'n veer uitrek.

Die eenheid waarin ons krag (gewig) meet, is die newton (N). Dit is genoem na sir Isaac Newton, een van
die grootste wetenskaplikes van alle tye. Om 'n krag te meet, kan ons gebruik maak van 'n trekskaal wat in
newton gekalibreer is. Ons kan dit dan ook 'n kragmeter noem.

2.12.7 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite.

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20703/l.l/>.

74 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.13 Om 'n eie kragmeter te bou 13

2.13.1 NATUURWETENSKAPPE

2.13.2 Energie-oordrag en kragte

2.13.3 A. Kragte

2.13.4 OPVOEDERS AFDELING

2.13.5 Memorandum

Groepe kan mekaar se kragmeters assesseer deur te bepaal hoe effektief dit werk. Stel 'n matriks saam waarin
die kriteria wat geassesseer gaan word, asook die kriteriabeskrywers, voorkom. Laat die leerders saam met u
hieroor besluit sodat hulle voor die aanvang van die projek presies weet hoe die kragmeter geassesseer gaan
word.

Gewigte van voorwerpe waarvan die gewig bepaal word, sal afhang van die grootte van die voorwerpe
wat gebruik word.

Gevolgtrekking:

Hoe groter die massa van die voorwerp, hoe groter is die aantrekkingskrag van die aarde daarop.

Kom ons toets ons kennis:

(a) 'n Krag word op 'n voorwerp uitgeoefen deur bv. daaraan te trek of te stoot.

(b) Newton (N).

(d) Bv. 60 kg massa; dan is jou gewig ±600 N aangesien 1 kg die gewig van ±10 N het.

(e) Gewig is die aantrekkingskrag van die aarde op 'n voorwerp.

(f) Elektrostatiese krag
Gravitasiekrag.
Magnetiese krag.

(g) Trekkrag.
Stootkrag.
Rotasiekrag/wringkrag.

(h) 'n Krag kan 'n voorwerp roteer.

'n Krag kan 'n bewegende voorwerp tot stilstand bring.

'n Krag kan 'n bewegende voorwerp se spoed verander.

'n Krag kan 'n voorwerp se vorm verander.

'n Krag kan die rigting van 'n bewegende voorwerp verander.

(i)c

(j) Rotasie

2.13.6 LEERDER AFDELING

2.13.7 Inhoud

2.13.7.1 AKTIWITEIT: Om 'n eie kragmeter te bou [LU 2.4]

Bou jou eie kragmeter
Benodigdhede:

• Stukkie hout (30 mm x 300 mm)

• Skroef (± 25 mm lank)

• Rekkie

• Spyker

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20707/l.l/>.

• Blikdeksel

• Tou

• Wit papier

• Retortstander en klamp

Stap 1: Plak die wit papier op die hout.

Stap 2: Draai die skroef aan die bokant van die plankie in.

Stap 3: Hang die rekkie aan die skroef op en klamp die hout in die stander vas.

Stap 4: Slaan met die spyker vier gate wat ewe ver van mekaar af is op die rand van die blikdeksel.

Stap 5: Bind vier stukkies tou (± 150 mm lank) deur die gate in die deksel. Bind die vier toutjies vas
aan 'n ander tou (±300 mm lank). Maak daarna die enkel tou aan die rekkie vas.

Stap 6: Maak 'n merkie net onder die rekkie op die papier. Noem dit die 0-posisie.

Stap 7: Plaas dan massastukke (in totaal 102 gram) in die deksel. Maak 'n merkie waar die onderpunt
van die rekkie nou is en noem dit 1.

Stap 8: Herhaal stap 7 totdat ongeveer 5 indelings op die papier aangedui is. Die sterkte van die rekkie
moet hier in gedagte gehou word. Moenie dat die rekkie te ver uitrek nie.

Julie het nou 'n eenvoudige kragmeter gebou wat in newton gekalibreer is. IN is gelyk aan ±102 g. Een
kilogram is dus gelyk aan ongeveer ION.

Gebruik nou Jul kragmeter of 'n ander trekskaal om die gewig van die volgende voorwerpe te bepaal:

VOORWERP

GEWIG IN N

een pen

vyf sulke penne

jou skoen

al twee jou skoene

eie keuse

Table 2.12

Voltooi:

Gevolgtrekking:

Hoe groter die , hoe groter

is die

. van die aarde

daarop.

4. Kom ons toets ons kennis. Jy mag maar terugkyk in jou module, indien jy nie seker is nie, met ander
woorde jy mag maar jou module gebruik as 'n bron om inligting te bekom.

(a) Skryf in een sin neer wat 'n krag is.

(b) In watter eenheid meet ons gewig?

(d) Wat is jou massa?

Sien jou liggaam as die voorwerp. Wat is die gewig van jou liggaam in

newton?

(e) Wat is gewig?

76 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

(f) Noem drie kragte wat die natuur rondom ons kan uitoefen.

(g) Noem twee soorte kragte wat jy kan uitoefen.

(h) Noem vyf uitwerkings van kragte op voorwerpe.

(i) Onderstreep die voorbeeld van gravitasiekrag:

(i) magnete wat mekaar afstoot.

(ii) 'n persoon wat ver spring.

(iii) 'n lepel wat van die tafel af val en op die vloer beland.

(iv) twee mense wat in mekaar vashardloop.

(j) As kragte 'n voorwerp in die rondte laat beweeg, se ons dat hulle die

van

die voorwerp veroorsaak.

Sommatief (10)

5. 'n Reis deur die ruimte

Die moeilikste deel van 'n ruimtereis is om die aarde se swaartekrag te verlaat. Ruimtevaarders reis in
vuurpyle na die buitenste ruimte. 'n Vuurpyl is 'n kragtige motor wat sterk genoeg is om teen swaartekrag
te trek en die ruimtetuig in die ruimte in te stuur.

Figure 2.30

Mark Shuttle-worth het op 25 April 2002 die eerste Suid- Afrikaner en Afrikaan geword om op 'n ruimtereis
te gaan.

Figure 2.31

2,13.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

78 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.14 Om verslag te doen oor 'n menslike prestasie in die wetenskap 14

2.14.1 NATUURWETENSKAPPE

2.14.2 Energie-oordrag en kragte

2.14.3 A. Kragte

2.14.4 OPVOEDERS AFDELING

2.14.5 Memorandum

2.14.6 LEERDER AFDELING

2.14.7 Inhoud

2.14.7.1 AKTIWITEIT: Om verslag te doen oor 'n menslike prestasie in die wetenskap [LU
3.1]

Omdat Mark Shuttle-worth beskou kan word as 'n baanbreker op die gebied, was die koerante en tyd-
skrifte vol artikels oor die groot gebeurtenis. Gebruik dit as bronne en skryf 'n verslag van ± twee fo-
liobladsye oor die reis. Nog meer interessante inligting en foto's is beskikbaar op die volgende webtuiste:
http://www.africaninspace.com .

Riglyne vir die samestelling van die inhoud van jou verslag:

1. Mark Shuttleworth en sy drome en ideale

2. Voorbereiding vir die reis

3. Redes vir die reis

4. Die reis self

5. Wat beteken dit vir die mens, asook vir Suid-Afrika?

This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20708/l.l/>.

B. Magnet isme

Daar word vertel dat die Grieke meer as 2 000 jaar gelede 'n snaakse soort klip ontdek het. Magnes,
'n skaapwagterseuntjie, het eendag terwyl hy skape opgepas het, opgemerk dat die ysterpunt van sy staf so
sterk deur 'n groot swart klip aangetrek word dat hy dit glad nie kon loskry nie. Volgens die fabel is die
woord 'magneet' afgelei van die seuntjie se naam. Dit is natuurlik nie moontlik om te bewys dat die fabel
waar is nie, maar dit is wel 'n feit dat sekere soorte swart klippe soortgelyke klippe en sekere metale aantrek.
Baie van hierdie soort klip is naby Magnesia in Turkye gevind en word magneetsteen genoem. Die woord
'magneet' is dus heel moontlik afgelei van hierdie stad se naam. Hierdie klippe is natuurlike magnete. Ons
gebruik vandag kunsmatige magnete wat van yster of staal gemaak is. Hierdie magnete word vervaardig om
voorwerpe baie sterk aan te trek en hul magnetisme lank te behou. In Jul skool se laboratorium sal jy heel
moontlik magnete van vier verskillende vorms vind:

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Silindriese magneet

continued on next page

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Table 2.13

Magnete moet versigtig hanteer word, anders verloor hulle hul magnetisme.
Onthou altyd die volgende wanneer jy met magnete werk:

• Moenie magnete hardhandig gebruik nie, d.w.s. moenie dit kap of laat val nie.

• Moenie magnete verhit nie.

• Bere altyd magnete met hul sluitstukke in posisie.

1. Magnetiese stowwe en nie-magnetiese stowwe

Nie alle voorwerpe sal deur 'n magneet aangetrek word nie. Om vas te stel watter stowwe magneties en
watter stowwe nie-magneties is, gaan ons die volgende eksperiment doen.

2,14,8 Assessering

Learning Outcome 3:Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en
tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Assessment Standard 3.1: Dit is duidelik wanneer die leerder wetenskap as 'n menslike aktiwiteit
verstaan: vergelyk verskillende interpretasies van gebeurtenisse.

2.15 Om magnetisme in verskillende stowwe te toets 15

2.15.1 NATUURWETENSKAPPE

2.15.2 Energie-oordrag en kragte

2.15.3 A. Kragte

2.15.4 OPVOEDERS AFDELING

2.15.5 Memorandum

Stowwe wat genoteer word, sal bepaal word deur watter voorwerpe die leerders gebruik.
Voltooi:

• Magnetiese stowwe.

• Yster, staal, nikkel of kobalt.

• Nie-magnetiese stowwe.

• Kurk; plastiek; koper en karton.

2.15.6 LEERDER AFDELING

2.15.7 Inhoud

2.15.7.1 AKTIWITEIT: Om magnetisme in verskillende stowwe te toets [LU 1.2, LU 1.3, LU
2.1]

Neem 'n verskeidenheid voorwerpe. Elke lid van die groep bring voorwerpe van die huis af om te toets.
Noteer Jul bevindings in die volgende tabel.

Aangetrek

Nie Aangetrek Nie

Table 2.14

Voltooi:

'n Magneet sal magnetiese stowwe aantrek. Al die voorwerpe wat dus deur

die magneet aangetrek is, word genoem

en is gemaak van stowwe wat ,

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20709/l.l/>.

84 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

be vat.

Die voorwerpe wat nie deur die magneet aangetrek is nie, word

genoem en is gemaak van stowwe soos

j j

2. 'n Magneet se polariteit

Let baie mooi op wanneer jou opvoeder die volgende demonstrasie doen:

2,15.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken;

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite.

2.16 Om die magnetisme in 'n magneet se pole te demonstreer 16

2.16.1 NATUURWETENSKAPPE

2.16.2 Energie-oordrag en kragte

2.16.3 OPVOEDERS AFDELING

2.16.4 Memorandum

Waarneming: Die ystervylsels kleef aan die ente van die magneet.

Gevolgtrekking: Die pole van die staafmagneet het die grootste aantrekkingskrag.

2.16.5 LEERDER AFDELING

2.16.6 Inhoud

2.16.6.1 AKTIWITEIT: Om die magnetisme in 'n magneet se pole te demonstreer [LU 1.2]

Vir die opvoeder: Plaas 'n dik streep ystervylsels op 'n vel papier. Sit 'n staafmagneet versigtig in 'n
proefbuis. Trek die proefbuis deur die ystervylsels.

• Waarneming:

16 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20711/l.l/>.

85
• Gevolgtrekking:

•

Die ente van die staafmagneet word die pole van die magneet genoem. Die rooi ent word die noordpool
(of noordsoekende pool) genoem en die blou ent is die suidpool (suidsoekende pool).

3. Kragte tussen magnete

Wanneer magnete naby mekaar kom, ontstaan daar kragte tussen die magnete. Deur die volgende eksper-
iment te doen, gaan ons vasstel watter soort kragte daar tussen magnete ontstaan.

2,16.7 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken.

2.17 Om die polariteit van staafmagnete te demonstreer 17

2.17.1 NATUURWETENSKAPPE

2.17.2 Energie-oordrag en kragte

2.17.3 OPVOEDERS AFDELING

2.17.4 Memorandum

Waarneming: Die magnete beweeg weg van mekaar.

Voorspelling: Sal afhang van wat die leerder voorspel.

Waarneming: Die magnete trek mekaar aan.

Gevolgtrekking: Gelyksoortige pole stoot mekaar af en ongelyksoortige pole trek mekaar aan.

2.17.5 LEERDER AFDELING

2.17.6 Inhoud

2.17.6.1 AKTIWITEIT: Om die polariteit van staafmagnete te demonstreer [LU 1.2]

Neem twee staafmagnete en ses kort strooitjies. Staafmagnete het gewoonlik twee kleure. Die een helfte is
rooi en die ander helfte is blou. Ons kry ook staafmagnete wat silwer en rooi is.

Plaas die magnete op die strooitjies soos in die skets aangedui en neem waar wat gebeur.

This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20712/l.l/>.

CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Figure 2.32

Waarneming:_

Probeer voorspel wat sal gebeur as jy die magnete soos in die volgende skets opstel.

Figure 2.33

Voorstelling:

Waarneming:

Was jou voorstelling reg?

Gevolgtrekking:

Dit is die wet van magneetpole.

4. Magnetiese krag deur verskillende stowwe

Kom ons ondersoek of 'n magneet 'n magnetiese stof en 'n nie-magnetiese stof kan aantrek.

2,17.7 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting in te versamel en aan te teken.

2.18 Om die aantrekkingskrag van 'n magneet op magnetiese sowel
as nie-magnetiese stowwe te ondersoek 1

2.18.1 NATUURWETENSKAPPE

2.18.2 Energie-oordrag en kragte

2.18.3 OPVOEDERS AFDELING

2.18.4 Memorandum

(a) Wat neem jy waar?: Die skuifspeld beweeg ook opwaarts en bly hang in die lug onder die magneet.

Wat gebeur?: Die skuifspeld val terug op die bank.

(b) Wat gebeur?: Die skuifspeld behou sy posisie in die lug.

Gevolgtrekking: Magnete kan magnetiese stowwe deur nie-magnetiese stowwe aantrek, maar nie deur
magnetiese stowwe nie.

Verklaring: 'n Tinblikkie word van yster, bedek met 'n dun lagie tin, vervaardig.

2.18.5 LEERDER AFDELING

2.18.6 Inhoud

2.18.6.1 AKTIWITEIT: Om die aantrekkingskrag van 'n magneet op magnetiese sowel as nie-
magnetiese stowwe te ondersoek [LU 2.3]

(a) Maak 'n skuifspeld aan 'n garingdraad vas en monteer die ander punt van die garingdraad met behulp
van wondergom op jou bank. Hou 'n staafmagneet 'n entjie bo die skuifspeld en lig die magneet op.

Wat neem jy waar?

Hou nou die deksel van 'n tinblikkie tussen die magneet en die skuifspeld.

Onthou, daar moet geen kontak tussen die voorwerpe wees nie.

Wat gebeur?

(b) Herhaal wat julle in 4(a) gedoen het, maar hou nou 'n vel papier tussen die magneet en die skuifspeld.
Wat gebeur?

Watter gevolgtrekking kan julle maak?

18 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20714/l.l/>.

88 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

• Onthou, die papier is 'n nie-magnetiese stof en die tindeksel is 'n magnetiese stof.

• Probeer verklaar waarom 'n tinblikkie magneties is, maar nie tin op sy eie nie.

5. 'n Magneetveld

'n Magneet word deur 'n magneetveld omring. Dit is 'n gebied in die ruimte rondom 'n magneet waarin
'n magneet 'n krag uitoefen. Die aarde moet dus omring wees deur 'n magneetveld en dit beteken ook dat
ons almal in 'n magneetveld lewe! Wat sou ons ondervind het indien die aarde nie deur 'n magneetveld
omring was nie?

Ons gaan nou die magneetveld van 'n staafmagneet met behulp van ystervylsels ondersoek.

2,18.7 Assessering

2.19 Om die magneetveld van 'n staafmagneet te ondersoek 19

2.19.1 NATUURWETENSKAPPE

2.19.2 Energie-oordrag en kragte

2.19.3 OPVOEDERS AFDELING

2.19.4 Memorandum

Skets van 'n staafmagneet waarin die rigting van die magneetveldlyne vanaf noord na suid aangedui word.

9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20716/l.l/>.

2.19.5 LEERDER AFDELING

2.19.6 Inhoud

2.19.6.1 AKTIWITEIT: Om die magneetveld van 'n staafmagneet te ondersoek [LU 2.4]

Plaas 'n transparent of 'n vel papier bo-op 'n staafmagneet. Strooi ystervylsels eweredig oor die papier of
transparent. Tik liggies daaraan om die ystervylsels te help versprei.
Maak 'n skets van wat jy sien.

Figure 2.34

90 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Gebruik 'n kompas om die rigting van die magneetveldlyne vas te stel en dui dit met pylpunte in jou
skets aan.

6. Hoe om 'n magneet te maak

Magnete word van staal gemaak. Staal kan gemagnetiseer word deur 'n elektriese metode of deur dit met
'n ander magneet te bestryk.

2,19.7 Assessering

2.20 Groepwerk: Om te leer hoe om 'n magneet te maak 20

2.20.1 NATUURWETENSKAPPE

2.20.2 Energie-oordrag en kragte

2.20.3 OPVOEDERS AFDELING

2.20.4 Memorandum

Hoe meer die breinaald bestryk word met die magneet, hoe meer skuifspelde sal daardeur getrek word.
Leerders kan die breinaald verhit, kap of laat val om die magnetisme te vernietig.

2.20.5 LEERDER AFDELING

2.20.6 Inhoud

2.20.6.1 AKTIWITEIT: Groepwerk: Om te leer hoe om 'n magneet te maak [LU 2.4]

Elke groep kry:

• 'n staafmagneet

• 'n staal breinaald

• wondergom

• 10 skuifspelde

1. Sit die breinaald met wondergom op die bank vas.

2. Bestryk die naald van ent tot ent net in een rigting met dieselfde ent van die magneet. (Merk die punt
van die naald waar Jul die magneet oplig tydens bestryking.)

3. Herhaal dit 10 maal en kyk hoeveel skuifspelde die breinaald kan optel.

4. Herhaal dit nog 10 maal en kyk hoeveel skuifspelde julle dan kan optel.

5. Watter soort pool kom aan die punt wat Jul gemerk het voor?

(Gebruik die magneet waarmee die breinaald bestryk is daarvoor en hou die wet van magneetpole en die

feit dat die rooi helfte van die magneet die noordpool is, in gedagte wanneer julle die besluit neem).

6. Skryf twee dinge neer wat julle sou kon doen om die breinaald sy magnetisme te laat verloor.

°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20717/l.l/>.

7. Voer die voorstelle in nr. 6 uit om vas te stel of dit wel gebeur. JA / NEE.

8. Gaan maak nou jou eie magneet by die huis, maar gebruik 'n elektriese metode ('n sel) om 'n
elektromagneet te maak. Jou opvoeder moet vir julle verduidelik. Maak seker dat jou "magneet" magnetiese
stowwe kan aantrek wanneer jy dit klas toe bring. Die sukses van jou produk sal daaraan gemeet word.

7. Gebruike van magnete:

Magnetiese krag word daagliks aangewend om die lewe vir die mens makliker te maak.

2,20.7 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

2.21 Groepwerk: Om die nuttige aanwending van magnete in die
alledaagse lewe te beskryf '

2.21.1 NATUURWETENSKAPPE

2.21.2 Energie-oordrag en kragte

2.21.3 OPVOEDERS AFDELING

2.21.4 Memorandum

(a) Vliegtuigloodse/op skepe.

(b) Vergemaklik die taak om skroewe vas of los te draai, aangesien die skroewe deur die gemagnetiseerde
skroewedraaier aangetrek word.

(c) Min krag word benodig om die deur toe te maak, aangesien dit deur magnetisme aangetrek word; dit
is belangrik dat 'n yskas dig seel.

(d) Om fyn stukkies staal uit 'n pasient se oog te verwyder.

(e) Klankgolwe word aangetrek.

(f) Afstandbeheerde speelgoed.
Kom ons toets ons kennis

(a) Afstoot; aantrek.

(b) Die wat deur 'n magneet aangetrek word, is magneties en die wat nie deur 'n magneet aangetrek
word nie, is nie-magneties.

(d) Noordpool na die suidpool.

(e) Uitsit.

(f) Koper.

(g) Onwaar.
(h) Suidpool.
(i) Noordpool.

(j) Toets of dit magnetiese stowwe kan aantrek.

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20718/l.l/>.

92 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

2.21.5 LEERDER AFDELING

2.21.6 Inhoud

2.21.6.1 AKTIWITEIT: Groepwerk: Om die nuttige aanwending van magnete in die alledaagse
lewe te beskryf [LU 2.4]

(a) 'n Magneet wat vry draai, word 'n kompas genoem. 'n Kompas dui vir ons rigting aan.

Figure 2.35

Die naald kom altyd tot rus met een pool wat noord wys - noordsoekende pool of noordpool van die
magneet. Die ander pool van die naald is die suidsoekende pool of suidpool van die magneet.
Noem twee gevalle waar die gebruik van kompasse noodsaaklik is:

(b) Sommige skroewedraaiers is gemagnetiseer.

Van watter nut is dit vir die gebruiker?

Waarom word magnete in deure gebruik?

(d) Dokters gebruik ook sterk magnete.

Kan jy dink waarvoor?

(e) Telefone en luidsprekers bevat magnete.

Wat is die funksie van die magnete in hierdie instrumente / toerusting?

(f) Sommige speelgoed het magnete.

Van watter speelgoed weet jy wat magnete het en waarom het dit magnete?

8. Pret met magnete

(a) Haal 'n skuifspeld uit 'n glas water sonder om jou hande nat te maak of die water uit te gooi.

(b) Probeer om magnetiese stowwe te laat rondbeweeg sonder om daaraan te raak of vir jou vriende te
laat agterkom hoe jy dit regkry.

9. Interessant

Daar is treine wat werk volgens die eenvoudige beginsel dat teenoorgestelde pole van magnete 'n uitwerk-
ing op mekaar het. 'n Magnetiese krag trek arms onder die trein na die spoor toe aan, wat die trein laat
sweef. Nog 'n magneetveld laat die trein vorentoe beweeg. Omdat die trein dan nie aan die spoor raak nie, is
daar baie min wrywing wat die trein rem of die spoor laat verweer. Nog 'n voordeel van hierdie magnetiese
levitasie (levitasie beteken om te sweef) is dat die trein hoe snelhede kan haal.

10. Kom ons toets ons kennis. Jy mag jou module gebruik as 'n hulpmiddel.

(a) Voltooi: Twee N-pole sal mekaar

'n N-pool en 'n S-pool sal mekaar .

Hoe sal jy kan vasstel of 'n stof magneties of nie-magneties is?

Watter pool van 'n magneet is die sterkste: die N-pool of die S-
pool?

Voltooi: Die rigting van die magnetiese veldlyne om 'n magneet is van

die pool nadie pool

van die magneet.

Onderstreep die eienskap wat 'n magneet nie het nie:

afstoot; rigtinggewend; aantrek; uitsit; polariteit.

Onderstreep die nie-magnetiese stof: koper; staal; yster; kobalt; nikkel.

Waar of onwaar: Magnete kan stowwe maklik deur magnetiese stowwe aantrek.

materiale.

Die een ent van 'n staafmagneet word naby die N-pool van 'n kompasnaald gehou en trek dit aan. Wat
is die polariteit van daardie ent van die staafmagneet?

Voltooi: As 'n staalnaald herhaaldelik met die suidpool van 'n sterk magneet bestryk word, sal die ent
waar die bestryking eindig 'n

pool vorm.

Hoe kan jy vasstel of 'n staalnaald gemagnetiseer is?

Sommatief (10)

2,21,7 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

94 CHAPTER 2. KWARTAAL 2

Chapter 3

Kwartaal 3

3.1 Om die terme materie, atome, molekule, elemente en verbindings
te kan beskryf

3.1.1 NATUURWETENSKAPPE

3.1.2 Materie, Meting en Reaksies

3.1.3 Materie en Meting

3.1.4 OPVOEDER AFDELING

3.1.5 Memorandum

Opdrag 1:

1. Materie is die boustof waarvan alle dinge gemaak is.

2. Natuurlik: staal; diamante; koper; graniet; katoen; yster
Sinteties: plastiek; glas; seep; nylon; rubber

Definisies:Atoom: Die kleinste deeltjie waaruit alle materie opgebou is.
Element: 'n Stof wat uit slegs een soort atoom bestaan.

Molekule: 'n Groepie atome wat saam 'n eenheid vorm wat die kenmerke van die betrokke stof toon.
Verbinding: 'n Stof wat uit twee of meer atome bestaan en in ander stowwe gedeel kan word.

3.1.6 LEERDER AFDELING

3.1.7 Inhoud

Skeikunde vorm 'n onderafdeling van die leerarea Natuurwetenskappe. Skeikunde is die wetenskap wat
handel oor die samestelling en kenmerke van stowwe (materie). Dit staan ook bekend as Chemie en ons
almal beoefen dit elke dag. Indien jy in die oggend vir jouself koffie maak of springmielies skiet, is jy besig
om chemie te gebruik.

3.1.7.1 AKTIWITEIT: Om die terme materie, atome, molekule, elemente en verbindings te
kan beskryf [LU 2.2]

1. Wat is materie?

Materie is die wetenskaplike naam vir die boustof waarvan alle dinge gemaak is. Alle voorwerpe op die
aarde is van materie gemaak, bv. die boek waaruit jy lees, die tafel waarop jy skryf of die lug wat jy inasem.

lr This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20816/l.l/>.

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Dis egter nie net die nie-lewende dinge wat van materie gemaak is nie, maar ook die lewende dinge soos
plante en diere.

Opdrag 1:

1. Skryf nou in jou eie woorde neer wat materie is:

2. Alhoewel baie nie-lewende stowwe natuurlik voorkom, moet dit eers gesuiwer of verwerk word voordat
dit gebruik kan word. Voorbeelde hiervan is yster wat eers van ystererts geskei moet word en olie wat eers
geraffineer moet word. Ander stowwe word weer gemaak deur verskillende grondstowwe, bv. katoen, hout
en wol te meng en te behandel. Hierdie stowwe staan as sintetiese stowwe bekend.

Klassifiseer die volgende stowwe as natuurlik of sinteties. Omsirkel die natuurlike stowwe en onderstreep
die sintetiese stowwe.

staal;

plastiek;

glas;

diamante;

koper;

seep;

graniet;

nylon;

rubber;

goud;

suurstof;

yster;

sout;

asyn;

leer;

koffie

Table 3.1

Atome, molekules, elemente en verbindings

Alle materie in die wereld bestaan uit baie klein deeltjies of partikels. Dit word atome genoem; dit is die
kleinste deeltjies waaruit materie opgebou is en kan slegs mikroskopies waargeneem word, 'n Hoeveelheid
atome word saamgevoeg en vorm 'n molekule net soos 'n klomp bakstene saam 'n muur vorm.

'n Element is 'n stof wat uit slegs een soort atoom bestaan. 'n Element kan dus nie in enigiets anders
verdeel word nie. 'n Verbinding is 'n stof wat uit twee of meer soorte atome bestaan en in ander stowwe
gedeel kan word. Sommige van hierdie stowwe kan elemente wees . Water is die algemeenste verbinding wat
ons ken. Water bestaan uit die elemente waterstof en suurstof.

Die verskil tussen elemente en verbindings kan ook gesien word as die verskil tussen 'n brood en sy
bestanddele. Die "elemente" is die bestanddele van die brood, nl. suurdeeg, eiers, water, meel en bakpoeier.
Die "verbinding" is die brood wat van hierdie bestanddele gebak is.

Verbinding

Figure 3.1

Beskryf die volgende terme in jou eie woorde:
Atome:

Element:

Molekule:

Verbinding:

3.1.8 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kan kategoriseer: vergelyk
kenmerke van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse.

98 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.2 Om die opbreek van verbindings in eenvoudiger stowwe te
ondersoek 2

3.2.1 NATUURWETENSKAPPE

3.2.2 Materie, Meting en Reaksies

3.2.3 Materie en Meting

3.2.4 OPVOEDER AFDELING

3.2.5 Memorandum

Groepwerk:

Waarneming: Die gloeiende houtsplinter slaan aan die brand omdat suurstof afgegee is.

Gevolgtrekking: Kwikoksied is 'n verbinding wat ontbind het as gevolg van die verhitting. Dit het
opgebreek in suurstof wat 'n gas is en kwik wat 'n metaal is.

Kwikoksied = kwik + suurstof

3.2.6 LEERDER AFDELING

3.2.7 Inhoud

3.2.7.1 AKTIWITEIT: Om die opbreek van verbindings in eenvoudiger stowwe te ondersoek
[LU 1.2, LU 1.3]

Groepwerk:

Om vas te stel of kwikoksied wel 'n verbinding is wat uit elemente bestaan, doen die volgende eksperiment
in groepe. Voer die verskillende stappe noukeurig uit:

• Gooi 'n bietjie kwikoksied wat rooi van kleur is in 'n proefbuis.

• Verhit dit oor 'n bunsenbrander of kers in 'n goed geventileerde vertrek.

• Wag totdat die kwikoksied swart word en fyn kwikdruppeltjies aan die koeler kant van die proefbuis
verskyn.

• Steek 'n gloeiende houtsplinter bo in die proefbuis in. 'n Reaksie ontstaan.

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20819/l.l/>.

Figure 3.2

Waarneming:

Gevolgtrekking:

100

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

biagrammatiese voorstelling:

Kwikoksied

verhitting

Figure 3.3

Assessering

PUNT

VLAK

SAMEWERKENM

ILWBMlA&EDICffiE]
HOUDINGS

)ENHOUD

1-34%

Elkeen leer op

Geen agting vir

Kan nie sinvolle

sy/haar eie. Deel-

ander. Afbrek-

waarnemings en

name in die groep

ende, interper-

gevolgtrekkings

is afbrekend, bv.

soonlike verhoud-

maak nie.

oorheersend.

ings (negatief
aktief) .

35-39 %

Dra nie tot die

Geen agting vir

Waarnemings en

groep by nie

ander, maar dit

gevolgtrekkings

of vorm nie 'n

bei'nvloed nie

redelik goed.

betekenisvolle deel

interpersoonlike

daarvan nie.

verhoudings nie
(negatief passief ) .

continued on

101

40-69%

Erken as lid van

Agting vir ander

Waarnemings en

die groep. Sen-

en begrip vir ander

gevolgtrekkings

sitief vir ander se

standpunte, maar

goed.

behoeftes.

dit bei'nvloed nie
interpersoonlike
verhoudings nie
(positief passief).

70-100%

Skep geleentheid

Agting vir ander

Waarnemings en

vir ander se by-

en begrip vir

gevolgtrekkings

draes. Maak

ander standpunte.

uitstekend.

altyd 'n positiewe

Dit bei'nvloed

bydrae tot die

interpersoon-

groeptaak.

like verhoudings
positief (positief
aktief ) .

Table 3.2

3.2,8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer;

Assesseringstandaard 1.3: Dit is duidelik wanneer die leerder data evalueer en bevindings kommuni-
keer: veralgemeen in terme van relevante aspekte en beskryf hoe die data die veralgemening onderskryf.

3.3 Om fisiese en chemiese veranderinge in stowwe to ondersoek en
te kan bespreek 3

3.3.1 NATUURWETENSKAPPE

3.3.2 Materie, Meting en Reaksies

3.3.3 Materie en Meting

3.3.4 OPVOEDER AFDELING

3.3.5 Memorandum

Voorbeelde van fisiese verandering: 'n pan wat verhit word; tee wat afkoel

Voorbeelde van chemiese verandering: vuurhoutjie wat brand; brood wat rooster
Malvalekkers

• Ja, dit smaak anders, effens na brand

• Ja, dit het swart en poeieragtig geword

• Chemiese verandering: Dit is permanent, die chemiese reaksie het die suiker in koolstof verander.

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20820/l.l/>.

102 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.3.6 LEERDER AFDELING

3.3.7 Inhoud
3.3.8

3.3.8.1 AKTIWITEIT: Om fisiese en chemiese veranderinge in stowwe to ondersoek en te kan
bespreek [LU 2.3]

Mense gebruik verskillende natuurlike stowwe en verander dit in iets anders. Stowwe word met ander gemeng,
verhit, geskei, opgelos of met elektrisiteit behandel ten einde die verandering teweeg te bring. Sommige
veranderinge is egter nie blywend nie, maar ander is weer nie omkeerbaar nie. Ons onderskei tussen fisiese
en chemiese verandering.

Fisiese Verandering

Wanneer versuikerde heuning in 'n pot verhit word, raak dit weer vloeibaar. Sodra dit egter weer afkoel
en blootgestel word aan lug, versuiker dit weer. Geen nuwe stowwe is gevorm nie, die eienskappe is nog
presies dieselfde en ons noem hierdie verandering 'n fisiese verandering. In die vorige eksperiment het die
oranje kwikoksied weer swart geword nadat dit afgekoel het (fisiese verandering).

Chemiese Verandering

Wanneer rou pannekoekdeeg in warm olie gegooi word, gebeur daar iets. Die voorkoms van die deeg
verander. Dit is nie meer loperig nie en word hard. Die verandering wat plaasgevind het, is permanent.
Veranderings wat permanent is en wat iets nuuts voortbring, word chemiese veranderings genoem. Die nuwe
stof se eienskappe verskil van die oorspronklike stof s'n. Die kwikoksied het ook 'n chemiese verandering
ondergaan toe dit ontbind het in kwik en suurstof.

Noem nog twee voorbeelde van fisiese en twee voorbeelde van chemiese veranderinge.

Probeer die volgende:

Bring malvalekkers skool toe. Sit dit op die punt van 'n vurk en hou dit oor 'n vlam. Beantwoord dan
die volgende vrae.

• Het die smaak verander nadat dit verhit is? Wag totdat dit afkoel voordat jy proe.

• Het die voorkoms verander? Beskryf die verandering.

• Is dit 'n chemiese of 'n fisiese verandering? Motiveer jou bevinding.

Figure 3.4

103

3.3.9

3.3.10 Assessering

Leeruitkomste 2:Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

3.4 Om die samestelling van stowwe aan die hand van chemiese sim-
bole en formules te kan beskryf

3.4.1 NATUURWETENSKAPPE

3.4.2 Materie, Meting en Reaksies

3.4.3 Materie en Meting

3.4.4 OPVOEDER AFDELING

3.4.5 Memorandum
Water:

• H 2

• Waterstof en suurstof

• Die elemente suurstof en waterstof het met mekaar verbind. Dit het 'n nuwe stof, nl. Water, gevorm
wat dus uit twee soorte atome bestaan. Die atome het nou saamgebind om 'n watermolekule te vorm.

• Ja, die elemente word in 'n vaste verhouding gekombineer om 'n nuwe stof te vorm met nuwe eienskappe.

Suurstof-
atoom

Wittcrstofatomc

Figure 3.5

Opdrag2:
1.

• 500 suurstofatome

• 1 000 suurstofatome

2. Kombinasie

4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20821/l.l/>.

104

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

FORMULE

KOMBINASIE

o 2

Suurstofmolekule: Twee suurstofatome

NaCl

Natriumchloried (tafelsout): een atoom natrium en een atoom chloried

N 2 5

Natriumoksiedmolekule: Twee natriumatome kombineer met 5 suurstofatome

Fe 2 3

Ysteroksied: Twee ysteratome kombineer met 3 suurstofatome

MgCl 2

Magnesiumchloried: Een magnesiumatoom kombineer met 2 chloriedatome

Koolstofmonoksied: Een koolstofatoom verbind met een suurstofatoom

Table 3.3

3.4.6 LEERDER AFDELING

3.4.7 Inhoud

3.4.7.1 AKTIWITEIT: Om die samestelling van stowwe aan die hand van chemiese simbole en
formules te kan beskryf [LU 2.3]

Wanneer ons die fisiese of chemiese eienskappe van 'n stof ken, kan ons dit gebruik om 'n ander stof te maak.
Water is bv. die beste oplosmiddel, want baie stowwe los daarin op. Ons kan die verbinding, water, ook
gebruik om gasse soos waterstof en suurstof te maak. Ons kan ook water maak deur hierdie twee gasse te
meng.

Ons gebruik chemiese simbole vir elemente en chemiese formules vir verbindings. Hier volg 'n paar
chemiese simbole:

• Ag (simbool) staan vir silwer

• Fe staan vir yster

• Pb staan vir lood

• Au staan vir goud

Probeer om die samestelling van 'n watermolekule te illustreer:

• Skryf die chemiese formule vir water neer.

Uit watter twee elemente bestaan water?

• Wat moes met die twee elemente gebeur het om water te vorm?
Gebruik die woorde elemente, atome en molekule in jou beskrywing.

• Sou jy se hierdie verbinding is in 'n vaste verhouding of kan dit verander word na goeddunke? Motiveer
jou antwoord.

• Stel die atoomverbindings van water grafies voor:

105

3.4.7.2 OPDRAG 2

Probeer nou om die chemiese formule van koolstofdioksied te ontleed:

Koolstofdioksied is 'n verbinding wat uit twee soorte atome bestaan. Die chemiese formule is:

CO 2

Hierdie chemiese formule beteken dat een koolstofatoom met twee suurstofatome kombineer om koolstof-
dioksied te vorm. Met ander woorde, ons kan se dat die verhouding van koolstofatome tot suurstofatome in
koolstofdioksiedmolekules 1:2 is.

1. Hoeveel suurstofatome is nodig indien daar:

• 250 koolstofatome is?

• 500 koolstofatome is?

2. Werk die kombinasies van die volgende formules uit:

FORMULE

KOMBINASIE

o 2

NaCl

N 2 5

Fe 2 3

MgCl 2

Table 3.4

3.4.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

3.5 Om plastiek as 'n voorbeeld van sintetiese of mensgemaakte
stowwe te ondersoek 5

3.5.1

3.5.2 NATUURWETENSKAPPE

3.5.3 Materie, Meting en Reaksies

3.5.4 Materie en Meting

3.5.5 OPVOEDER AFDELING

3.5.6 Memorandum

• Organies: lewende; anorganiese: nie-lewende

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20823/l.l/>.

106 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Waarneming: Die asyn het gereageer met die melk en 'n 'nuwe' stof met 'nuwe' eienskappe is gevorm.

Gevolgtrekking: Die spesiale eienskappe van melk en asyn is gebruik om 'n nuwe sintetiese stof te

vervaardig.

Gebruike van 'nuwe' stof: As prop om iets te verseel; beskerming; versiering, ens.

Soos in gegewe illustrasie, maar met die houers wat gebruik is en die bron van hitte (doel: oefen die

leerder se vermoe om dit wat hy waarneem met 'n tekening voor te stel.)

3.5.7 LEERDER AFDELING

3.5.8 Inhoud

3.5.8.1 AKTIWITEIT: Om plastiek as 'n voorbeeld van sintetiese of mensgemaakte stowwe te
ondersoek [LU 1.2, LU 1.3]

Plastiek is 'n mensgemaakte stof. Plastiek word gemaak omdat dit spesiale eienskappe het en omdat dit
goedkoper is om te vervaardig as om natuurlike stowwe te vind. Plastiek is byvoorbeeld sterk en waterdig.
Dit kan baie nuttig gebruik word in verpakkings en as beskerming vir ander stowwe dien.

EKSPERIMENT: MAAK JOU EIE PLASTIEK

Alhoewel die meeste soorte plastiek van petroleumolie gemaak word, kan 'n soortgelyke plastiek vervaardig
word deur melk te gebruik. Melk bevat koolstof en kan dus as 'n organiese stof geklassifiseer word.

• Slaan die betekenis van "organiese" in die woordeboek na.

BENODIGDHEDE:

20ml asyn;

'n kookpot;

200 ml volroom melk

METODE:

• Gooi die melk in die pot en bring dit stadig tot kookpunt.

• Voeg 20 ml asyn by die melk.

• Hou aan met roer totdat die mengsel rubberagtig word.

• Verwyder dit van die hitte en laat dit deeglik afkoel.

• Spoel die mengsel af met water.

WAARNEMING

GEVOLGTREKKING:

• Moontlike nuttige gebruike van die "nuwe" stof:

• Gebruik die woordelikse beskrywing van die eksperiment en maak 'n skets of diagrammatiese
voorstelling van die eksperiment.

107
ASSESSERING

108

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

PUNTE

VLAK

VLAKAANDUIDER

Minder as 5

Die skets/voorstelling
maak geen sin nie, met
geen waarneming en
gevolgtrekking nie

5 - 7(25% - 39%)

'n Basiese voorstelling
met baie min waarne-
ming en geen gevol-
gtrekking nie

8 - 13(40% - 69%)

'n Bevredigende
voorstelling/skets
met basiese waarnem-
ing, maar amper geen
gevolgtrekking nie

14 - 20(70% - 100%)

'n Volledige voorstelling
met byskrifte van
die eskperiment met
waarmeming en gevol-
gtrekking

Table 3.5

3.5.9

3.5.10 Assessering

Leeruitkomste 1: Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels
te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en
probleme op te los.

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer;

3.6 Om die drie basiese vorms van materie in terme van die deeltji-
eteorie te kan verduidelik 6

3.6.1 NATUURWETENSKAPPE

3.6.2 Materie, Meting en Reaksies

3.6.3 Materie en Meting

3.6.4 OPVOEDER AFDELING

3.6.5 Memorandum

Opdrag 3:

Basiese vorms van materie

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20825/l.l/>.

109

VASTE STOWWE

VLOEISTOWWE

GASSE

Yster

Water

Koolstofioksied

Hout

Tee

Suurstof

Plastiek

Wyn

Stikstof

Staal

Melk

Koolstofmonoksied

Koper

Koeldrank

Natrium

Papier

Brandewyn

Ysteroksied

Steenkool

Petrol

Ammoniak

Goud

Olie

Metaan

Katoen

Handy andy

Helium

Wol

Heuning

Kaas

Joghurt

Table 3.6

3.6.6 LEERDER AFDELING

3.6.7 Inhoud

3.6.7.1 AKTIWITEIT: Om die drie basiese vorms van materie in terme van die deeltjieteorie
te kan verduidelik [LU 2.2]

• VASTE STOWWE

• VLOEISTOWWE

• GASSE

Die partikels in vaste stowwe bly op dieselfde plek en beweeg net effens. Hulle vibreer in 'n vaste posisie.
Dit is waarom vaste stowwe 'n vaste vorm en volume het. Die partikels vorm 'n reelmatige patroon.

Figure 3.6

In vloeistowwe kan die partikels beweeg, maar nie ver van mekaar af nie. Hulle vorm nie 'n vaste patroon
nie en kan dus die vorm aanneem van die houer waarin hulle is. Omdat die partikels nie ver van mekaar af
beweeg nie, verander die volume nie maklik nie.

110

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Figure 3.7

Die partikels in 'n gas kan min of meer na enige plek beweeg. Die partikels is ook baie verder van mekaar
as in 'n vaste stof of vloeistof.

i-T

5wS

tCjL

Figure 3.8

OPDRAG 3

Kyk of jy die volgende drie kolomme kan voltooi deur voorbeelde van die drie vorms van materie te noem.

Vaste stowwe

Vloeistowwe

Gasse

Yster

Water

Koolstofdioksied

continued on next page

Ill

Table 3.7

3.6.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kan kategoriseer: vergelyk
kenmerke van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse.

3.7 Om 'n stof in terme van die kenmerke van materie te kan
bespreek 7

3.7.1 NATUURWETENSKAPPE

3.7.2 Materie, Meting en Reaksies

3.7.3 Materie en Meting

3.7.4 OPVOEDER AFDELING

3.7.5 Memorandum

Wright broers:

• Is dit broos of hard en taai?

• Kan dit baie druk weerstaan?

• Kan dit elektrisiteit gelei?

• Is dit hitte-bestand?

• Is dit vuurwerend?

• Sal dit roes?

• Is dit aantreklik?

• Is dit lig of swaar?

• Sal dit 'n gladde oppervlakte vorm wat min weerstand bied?

• Is dit 'n goeie hitte-isoleerder?

Goud: dit is nie te hard nie, maar het 'n baie lang lewensduur omdat dit nie met ander stowwe reageer nie;
en dit vertoon mooi!

3.7.6

3.7.7 LEERDER AFDELING

3.7.8 Inhoud

3.7.8.1 AKTIWITEIT: Om 'n stof in terme van die kenmerke van materie te kan bespreek [LU
2.3]

Die basiese eienskappe van materie bly altyd dieselfde en kan waargeneem word:

7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20826/l.l/>.

112 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

• voorkoms (kleur, tekstuur, reuk, geur en vorm)

• hardheid

• massa

• oplosbaarheid

• buigbaarheid

• sterkte

• of dit 'n suur, alkali of sout is

Keuse van geskikte stof:

Wanneer 'n stof vir 'n sekere doel gebruik moet word, sal dit gekies word na aanleiding van die funksie
wat dit moet verrig. Die eienskappe van die stof sal altyd in gedagte gehou moet word, byvoorbeeld:

• whether it is flexible;

• whether it is strong enough;

• whether and how it reacts with other substances.

Watter vrae oor die eienskappe van materie sou die Wright-broers gevra het toe hulle 'n geskikte stof vir hul
eerste vliegtuig moes kies?

Hoekom is goud 'n geskikte stof vir die maak van juwele?

113

3.7.9 Assessering

3.7.9.1

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

3.8 Om te kan verduidelik dat alle materie ruimte beslaan en volume
en massa besit 8

3.8.1 NATUURWETENSKAPPE

3.8.2 Materie, Meting en Reaksies

3.8.3 Materie en Meting

3.8.4 OPVOEDER AFDELING

3.8.5 Memorandum

Opdrag 4:

1. Nee

2. Nee

• Dit sal styg, want die klein visse beslaan die ruimte van die water en dan moet die water 'n ander
ruimte inneem.

• Eksperiment: aanvaar enige beplanning wat sin maak, byvoorbeeld 'n fietspomp waarvan die stang nie
heeltemal ingedruk kan word nie as die uitlaatopening toegedruk word.

Massa teenoor gewig: massa gee 'n aanduiding van die hoeveelheid materie, terwyl gewig aandui hoe sterk die
aarde die voorwerp aantrek. Massa bly dus onveranderd terwyl gewig deur die plek op die aarde bei'nvloed
word - bv. ver op in die atmosfeer is dit minder.

3.8.6 LEERDER AFDELING

3.8.7 Inhoud

3.8.7.1 AKTIWITEIT: Om te kan verduidelik dat alle materie ruimte beslaan en volume en
massa besit [LU 1.1, LU 2.3]

Opdrag 4

Materie beslaan ruimte

Bestudeer die volgende sketse en beantwoord dan die vrae wat volg:

s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20827/l.l/>.

114

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Figure 3.9

1. Kan twee voorwerpe op dieselfde tyd dieselfde ruimte beslaan? (Ja / Nee)

2. Kyk na die skets van die vis in die akwarium:

• Beslaan die vis en die water dieselfde ruimte?

Wat sou met die watervlak gebeur as die vis kleintjies kry?

Wanneer ons die bostaande sketse bestudeer, is dit duidelik dat geen voorwerpe op dieselfde tyd dieselfde
ruimte kan beslaan nie. Die rede is heel eenvoudig: elke voorwerp het sy eie ruimte nodig. 'n Ander
afleiding wat ons kan maak, is dat wanneer materie deur 'n ander stof verplaas word, die verplaaste stof
ander beskikbare ruimte inneem.

Materie besit volume en massa

As jy 'n blikkie koeldrank opdrink, is die blikkie nie leeg nie. Waar die inhoud van die blikkie eers
koeldrank was, is dit nou lug! Dieselfde spasie word dus nou deur 'n ander vorm van materie in beslag
geneem! Somtyds praat ons van die inhoud van die blikkie wat verwys na die materie wat in die blikkie is.

115

Die ruimte wat in die blikkie deur die materie (in hierdie geval lug of koeldrank) beslaan word, word die
volume genoem. In 'n sekere sin is volume en inhoud dus sinonieme.
Beplan 'n eksperiment om te bewys dat lug ruimte beslaan.

Die sewende, hersiene uitgawe van die Nasionale Woordeboek defmieer massa soos volg:

"... die hoeveelheid materie waaruit 'n liggaam bestaan, gemeet in kilogram..."

As ek dus si dat ek 55 kg weeg, bedoel ek dat die hoeveelheid materie waaruit my liggaam bestaan, 55

kg is.

Die massa van 'n voorwerp gee dus 'n aanduiding van die hoeveelheid materie wat die voorwerp bevat.

Die term gewig se defmisie lui weer soos volg:

"... die krag waarmee die aarde of 'n ander hemelliggaam 'n voorwerp aantrek..."

Dit is ook belangrik om te weet dat alle vorme van materie (vastestowwe, vloeistowwe en gasse) massa

het.

Skryf in jou eie woorde neer wat die verskil tussen massa en gewig is.

116 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.8.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en bedink hoe om dit deeglik uit te voer.

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

3.9 Om meeteenhede te kan gebruik en 9

3.9.1 NATUURWETENSKAPPE

3.9.2 Materie, Meting en Reaksies

3.9.3 Materie en Meting

3.9.4 OPVOEDER AFDELING

3.9.5 Memorandum
1.

• km

• m

• mm

• g en mg

• kl of m 3

• m

• m en cm

• ton

• kl of cm 3

•

ligjare (die afstand wat lig in een jaar kan afle)

• Voorbeelde om belangrikheid van meting te kan verduidelik: enige drie goeie voorbeelde, bv.

• die hoeveelheid medisyne wat iemand moet drink;

• hoeveelheid sement en sand wat vir bouwerk gemeng moet word;

• om prestasie by atletiek te kan meet (hoogspring, verspring, naellope, ens.).

3.9.6 LEERDER AFDELING

3.9.7 Inhoud

3.9.7.1 AKTIWITEIT: Om meeteenhede te kan gebruik en om te kan verduidelik hoekom dit
belangrik is om te kan meet [LU 2.4]

Voordat ek kan bepaal wat my onkoste aan brandstof vir 'n voorgenome reis gaan wees, is dit nodig om
die afstand wat ek gaan reis te bepaal. Indien ek my kombuis se vloer wil teel, moet ek eers die grootte

9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20829/l.l/>.

117

(oppervlakte) van die vloer bereken. As ons wil bepaal hoeveel melk 'n baba met 'n sekere ouderdom en
massa moet kry, moet ons die volume (inhoud) van die melk kan meet, ensovoorts. In die meeste werelddele
maak ons gebruik van die metrieke stelsel. (die Systeme Internationale d'Unite's, of SI). Die vernaamste
eenhede waarmee ons volgens die Sl-meetstelsel meet, word deur die volgende tabel weergegee:

GROOT

MIDDELMATIG

KLEIN

Lengtel km = 1 000 ml

m = 1 000 mm

kilometer (km)

meter (m)sentimeter
(cm)

millimeter (mm)

Oppervlaktel cm 2 =

100 mm 2 l m 2 = 10 000

vierkante meter (m )

vierkante sentimeter
(cm 2 )

vierkante millimeter
(mm 2 )

Inhoudl kl = 1 000 £1

1 = 1 000 ml

kiloliter (kf)kubieke me-
ter (m 3 )

liter {(.)

kubieke sentimeter
(cm 3 ) milliliter (vat)

Massal kg = 1 000 gl
g = 1 000 mg

kilogram (kg)

gram (g)

milligram (mg)

Table 3.8

1. Watter eenhede sal jy gebruik om die volgende te meet?

Die afstand wat 'n pendeltuig om die aarde afle.

Die hoeveelheid beton wat die fondament van 'n huis vereis

Die omtrek van my rollemskaatse se wieletjies.

Die massa van 'n sprinkaan.

Die kapasiteit van 'n swembad.

Die grootte (oppervlakte) van 'n tennisbaan.

Die lengte van ons onderwyser.

Die massa van 'n vragmotor.

Die kapasiteit van 'n warmwatersilinder.

Die afstand tussen die aarde en die naaste ster.

2. Noem nog drie goeie voorbeelde om te verduidelik hoekom dit belangrik is om te kan meet.

3.9.8

3.9.9 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

118 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kermis toepas: pas konseptuele kermis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

3.10 Om verskillende meetapparate te kan identifiseer 10

3.10.1 NATUURWETENSKAPPE

3.10.2 Materie, Meting en Reaksies

3.10.3 Materie en Meting

3.10.4 OPVOEDER AFDELING

3.10.5 Memorandum

Opdrag 5:

a. meterstok

b. liniaal

c. pipet

d. buret

e. gasspuit

f. meetlint/maatband

g. meetsilinder

h. aflees-massameter
i. gelykjuk-massameter
j. aflees-massameter
k. krombeenpasser
1. massastukkies

3.10.6 LEERDER AFDELING

3.10.7 Inhoud

3.10.7.1 AKTIWITEIT: Om verskillende meetapparate te kan identifiseer [LU 2.3]

Dit is baie belangrik om akkuraat te kan meet. Lank gelede het die mense hulle massa met behulp van
klippe bepaal. 'n Klip met 'n sekere massa is as standaardeenheid geneem. Indien 'n man se massa dieselfde
as byvoorbeeld agt van daardie klippe was, sou sy massa bestempel word as agt klippe ("eight stone").
Sedertdien het die tegnologie verbeter en uiters akkurate meetinstrumente is ontwerp.

Hier volg 'n lysie van sommige instrumente wat goed te pas kan kom:

buret; gasspuit; maatsilinder; gelykjuk; massameter; krombeenpasser; meterstok; afleesmassameter;
pipet; liniaal; meetlint

OPDRAG 5

Probeer nou die korrekte benamings vir die volgende meetinstrumente neerskryf:

°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20833/l.l/>.

119

II ll]lll!|llll|l|l l|llll|IIH

llllllll I

Figure 3.10

Table 3.9

3.10.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

120 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.11 Om akkuraat te kan meet 11

3.11.1 NATUURWETENSKAPPE

3.11.2 Materie, Meting en Reaksies

3.11.3 Materie en Meting

3.11.4 OPVOEDER AFDELING

3.11.5 Memorandum

By die eie eerste lesing word 'n parallaksfout begaan. Skets (b) is dus akkuraat. Aanvaar leerders se
bewoording, bv. Die skaal moet naby die plek van meeting wees, ens.

3.11.6 LEERDER AFDELING

3.11.7 Inhoud

3.11.7.1 AKTIWITEIT: Om akkuraat te kan meet [LU 1.2]

Watter een van die onderstaande sketse toon 'n akkurate meettegniek?
Verduidelik:

3.11.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

lr This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20841/l.l/>.

121

3.12 Om lengtes en breedtes te kan meet 1

3.12.1 NATUURWETENSKAPPE

3.12.2 Materie, Meting en Reaksies

3.12.3 Materie en Meting

3.12.4 OPVOEDER AFDELING

3.12.5 Memorandum
Opdrag 6:

VOORWERP

INSTRUMENT

SKATTING

LESING

RUIT

Meterstok

49 cm

44 cm

BANK

Meterstok

1 m

1,05 m

DEUR

Meetlint

2 m

1,98 m

SKERPMAKER

Liniaal

2 cm

VLOER(KLASKAMER)

Meetlint

9 m

TENNISBAAN

Meetlint

30 m

18 m

RUGBYVELD

Meetlint

160 m

143 m

Table 3.10

3.12.6 LEERDER AFDELING

3.12.7 Inhoud

3.12.8 AKTIWITEIT: Om lengtes en breedtes te kan meet [LU 1.2]

OPDRAG 6

Doen die volgende oefening sodat jy kan uitvind watter meetinstrument gepas is.

• Probeer eers 'n skatting maak.

• Vergelyk dan jou skatting met die werklike lesing.

• Skat en meet slegs die langste sye van die volgende voorwerpe:

Voorwerp

Instrument

Skatting

Lesing

Ruit

Bank

continued on next page

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20843/l.l/>.

122

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Deur

Skerpmaker

Vloer (klaskamer)

Tennisbaan

Rugbyveld

Table 3.11

3.12.8.1 Assesering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

3.13 Om die middellyn en omtrek van 'n ronde voorwerp te kan
meet 13

3.13.1 NATUURWETENSKAPPE

3.13.2 Materie, Meting en Reaksies

3.13.3 Materie en Meting

3.13.4 OPVOEDER AFDELING

3.13.5 Memorandum

• Die binnemiddellyn is die middellyn van die silinder aan die binnekant sodat jy bv. kan bepaal hoeveel
inhoud dit kan neem.

• Die buitemiddellyn is die middellyn van die silinder aan die buitekant sodat jy bv. kan bepaal hoeveel
ruimte dit gaan beslaan.

• Omtrek van blikkie se kromvlak: Neem gare en plaas dit om die blikkie. Plaas die gare op 'n liniaal
en meet hoe lank die gare is.

• Die omtrek is 20,5 cm.

• Spyker: 5 cm (skatting); 4 cm (lesing)

• Meetsilinder: 6 cm (skatting; 5,5 cm (lesing

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20845/l.l/>.

123

3.13.6 LEERDER AFDELING

3.13.7 Inhoud

3.13.7.1 AKTIWITEIT: Om die middellyn en omtrek van 'n ronde voorwerp te kan meet [LU
1.2]

Figure 3.11

Gebruik die volgende skets om die terme "binnemiddellyn" en "buitemiddellyn" te definieer:
Die ronde vlak van die silinder staan bekend as die kromvlak van die silinder.

• Bedink 'n strategie om die omtrek van die silinder se kromvlak te meet. Gebruik 'n 340ml koeldrankb-
likkie as 'n voorbeeld.

So het ons die omtrek van die blikkie se kromvlak gemeet:
Eers het ons ...

• Meet nou die middellyne van die volgende voorwerpe:

Voorwerp

Skatting

Lesing

Spyker (buitemiddellyn)

Maatsilinder (binnemiddellyn)

Table 3.12

124 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.13.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

3.14 Om oppervlakte te kan bepaal deur meting en berekening 14

3.14.1 NATUURWETENSKAPPE

3.14.2 Materie, Meting en Reaksies

3.14.3 Materie en Meting

3.14.4 OPVOEDER AFDELING

3.14.5 Memorandum

1. My metode:

Oppervlakte = 1 x b
= 6 cm x 10 cm
= 60 cm 2

2. A = £ x b

Area (oppervlakte) = lengte vermenigvuldig met breedte

Jy gebruik hierdie formule om die oppervlakte van 'n reghoek te bepaal.

3. 25 cm 2

3.14.6 LEERDER AFDELING

3.14.7 Inhoud

3.14.7.1 AKTIWITEIT: Om oppervlakte te kan bepaal deur meting en berekening [LU 1.2]

Het jy al iemand hoor se: "Die huis se grootte is 150 vierkante meter (150 m 2 )"? Is julle seker dat julle die
term vierkante meter verstaan?

Kyk na die skets:

Elke blokkie stel een vierkante meter voor. 'n Vierkante meter is 'n vierkantige oppervlakte waarvan elke
sy een meter lank is.

As ons dus se die oppervlakte van fig. X is 100 m 2 , bedoel ons dat ons een- honderd oppervlaktes van 1
m 2 daarin kan plaas. 'n Mens sou elke blokkie kon tel om die grootte van die oppervlakte te bepaal, maar
daar is 'n korter metode.

Indien die lengte van die een sy (10 m) vermenigvuldig word met die lengte van die ander sy (10 m),
word die aantal vierkante meterblokkies wat in die totale oppervlakte kan inpas (100), verkry (10 m x 10 m
= 100 m 2 ).

This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20848/l.l/>.

125

lm 2

Table 3.13

Fig. X

1. Hoe sal jy die oppervlakte van die volgende reghoek bepaal?(Elke blokkie is 1 cm 2 )Die lengte van
hierdie reghoek is 100 mm en die breedte is 60 mm.

Table 3.14

My metode:

(5)

2. Wat beteken die volgende formule: A = £ b?

3. Pas die volgende formule toe om die oppervlakte van die gegewe driehoek te bepaal:

126

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

ft - 5cm

b - 10cm

Figure 3.12

b staan vir die lengte van die basis

h staan vir die hoogte van die loodregte lyn

• My antwoord (geskat):

• My antwoord (bereken volgens die gegewe formule):

(2)

3.14,8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

3.15 Om die volume van vloeistowwe te kan meet 15

3.15.1 NATUURWETENSKAPPE

3.15.2 Materie, Meting en Reaksies

3.15.3 Materie en Meting

3.15.4 OPVOEDER AFDELING

3.15.5 Memorandum

1. Antwoorde mag verskil van individu tot individu:

5 This content is available online at <http://cnx.org/content/m20849/!. l/>.

127

HOUER

GESKATTE VOLUME

KORREKTE VOLUME

Koffiebeker

250 ml

270 m£

Ketel

1 liter

1,704 liter

Teepot

400 m£

592 m£

Table 3.15

• Meniskus: Dit is die buiging van die oppervlak van 'n vloeistof omdat die vloeistof aan die kante van
die houer vaskleef en dan 'n omgekeerde bogie vorm.

Opdrag 7:

Jy suig die vloeistof op en druk jou vinger so vinnig as moontlik op die boonste punt. Dan lig jy jou
vinger op en laat loop die water uit totdat die meniskus gelyk met die lyn is. Jy gebruik dit wanneer jy
presies 25 m£ of 50 m£ (of enige grootte van die pipet) wil afmeet om by iets te voeg.

• Buret: die lesings sal afhang van die groottes van die lepels.

3.15.6 LEERDER AFDELING

3.15.7 Inhoud

3.15.7.1 AKTIWITEIT: Om die volume van vloeistowwe te kan meet [LU 1.1, LU 2.3]

Meting met 'n maatsilinder

Volume verwys na die inhoud van sekere ruimtes. As jy koeldrank koop, betaal jy vir 'n sekere hoeveelheid
vloeistof wat 'n sekere ruimte vul.

Hierdie hoeveelheid koeldrank kan ook as die volume koeldrank beskou word.

Volumes kan met 'n maatsilinder, 'n buret of 'n pipet gemeet word.

Voordat ons leer hoe om hierdie meetinstrumente te gebruik, is dit nodig om weer na parallaksfoute wat
moontlik begaan kan word (en liefs vermy moet word!) te kyk.

Figure 3.13

128

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Deur dikwels 'n maatsilinder te gebruik, ontwikkel jy die vaardigheid om akkuraat te skat.
1. Gebruik 'n tipiese maatsilinder om die volumes van die volgende houers te meet (en om te kyk hoe
akkuraat jy skat):

Houer

Geskatte volume

Korrekte volume

Koffiebeker

Ketel

Teepot

Table 3.16

Daar is twee basiese reels wat nagekom moet word om 'n maatsilinder korrek af te lees:

• Jou oog moet regoor die onderkant van die vloeistofoppervlak (meniskus) wees;

• Die maatsilinder moet nie skuins staan soos in die volgende geval nie!

Beskryf in jou eie woorde wat 'n meniskus is:

Meting met 'n pipet

Gebruik die volgende sketse om die werking van 'n pipet beter te leer ken:

Figure 3.14

OPDRAG 7

129

Verduidelik in jou eie woorde hoe 'n pipet werk:

Meting met 'n buret:

'n Buret word gebruik om vloeistof se volume te meet.
Dit is veral geskik vir die meting van volumes kleiner as 50 cm.

Burette is van bo tot onder gekalibreer (ingedeel) en is gewoonlik akkurater as maatsilinders.
Die hoeveelheid vloeistof wat uit die buret getap word, kan bloot op die buret afgelees word deur te kyk
waar die meniskus is.

Bestudeer die skets aandagtig om die werking van 'n buret met jou maat te kan bespreek:

Figure 3.15

Gebruik nou 'n buret om die volumes van die volgende te meet:

130

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Voorwerp

Geskatte volume

Korrekte volume

Teelepel

Soplepel

Eetlepel

Skeplepel

Table 3.17

3.15.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en bedink hoe om dit deeglik uit te voer.

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

3.16 Om die volume van liggame wat uit 'n vaste stof bestaan te kan
meet 16

3.16.1 NATUURWETENSKAPPE

3.16.2 Materie, Meting en Reaksies

3.16.3 Materie en Meting

3.16.4 OPVOEDER AFDELING

3.16.5 Memorandum
3. Volume van klip:

3.16.5.1 WETENSKAPLIKE FORMULE

• Jy kan nie 'n formule gebruik nie, want die klip is nie op al die plekke ewe lank of ewe breed nie.

3.16.5.2 WATERVERPLASING

Neem 'n eerste lesing van die water in die meetsilinder. Bind daarna 'n toutjie om die klip en laat sak dit in
die meetsilinder gevul met water. Dan wag jy tot al die lugborrels ontsnap het en dan neem jy die tweede
lesing. Trek die twee lesings van mekaar af en dan het jy die volume van die klip.

16 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20853/l.l/>.

131

3.16.6 LEERDER AFDELING

3.16.7 Inhoud

3.16.7.1 AKTIWITEIT: Om die volume van liggame wat uit 'n vaste stof bestaan te kan meet
[LU 1.2]

Om te verduidelik hoe 'n mens die volumes van vaste liggame bepaal, gaan ons die volgende voorbeelde
gebruik.(Ons gebruik liggame wat in ons maatsilinder kan inpas):

Figure 3.16

'n Kubus is 'n reelmatige sesvlak met al ses endvlakke loodreg op mekaar.
V = £3

Figure 3.17

'n Driehoekige prisma is 'n vyfvlak met twee identiese driehoekige endvlakke met drie syvlakke loodreg
op die endvlakke.
V = ibhH

Figure 3.18

'n Reghoekige prisma is 'n sesvlak met twee identiese reghoekige endvlakke met vier syvlakke loodreg op
die endvlakke.
V = ibh
Twee maniere kan gebruik word om die volumes van die bogenoemde voorwerpe te bepaal:

• Die berekening van volume deur die toepassing van 'n wetenskaplike formule;

• Die berekening van volume deur die tegniek van waterverplasing.

132

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Die tegniek van volumeberekening deur waterverplasing werk soos volg:

Die maatsilinder word halfvol water gemaak. Neem die lesing om te bepaal presies hoeveel water in die
maatsilinder is. Daarna word die voorwerp waarvan die volume bepaal word, stadig in die maatsilinder laat
sak.

Tik teen die maatsilinder om seker te maak dat lugborrels ontsnap.

Figure 3.19

Neem nou weer 'n lesing. Trek die eerste lesing van die tweede lesing af om die volume te bepaal.
1. Gebruik nou albei metodes om die volumes van die gegewe voorwerpe te bepaal:

Voorwerp

Volume soos bereken

Volume: Waterverplasing

Metaalkubus

Reghoekige glasblok

Prisma

Table 3.18

6 x i = (3)

2. Het jy enige verskil in volume tussen die twee metodes gevind?

(1)

Indien wel, waaraan sal jy die verskil toeskryf?

(2)

3. Hoe sal jy die volume van 'n klip soos die in die volgende skets bepaal?

133

Figure 3.20

Met gebruik van 'n wetenskaplike formule:

(2)
• Deur waterverplasing:

(2)

3.16.8
3.16.9
3.16.10 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

134 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.17 Om massa te kan meet 17

3.17.1 NATUURWETENSKAPPE

3.17.2 Materie, Meting en Reaksies

3.17.3 Materie en Meting

3.17.4 OPVOEDER AFDELING

3.17.5 Memorandum

Opdrag 8:

Dit werk op die beginsel van 'n hefboom. Jy plaas die item wat jy wil weeg in die bakkie aan die een
kant. Plaas gewiggies in die bakkie aan die anderkant totdat die hefboom balanseer. Bereken dan die totale
massa van al die gewiggies en dan het jy die massa van die item.

3.17.6 LEERDER AFDELING

3.17.7 Inhoud

3.17.7.1 AKTIWITEIT: Om massa te kan meet [LU 1.2]

OPDRAG 8

Skryf neer hoe hierdie massameter werk.

Figure 3.21

7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20855/l.l/>.

135

3.17.8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer;

3.18 Om die begrip digtheid te kan beskryf en te kan toepas 18

3.18.1 NATUURWETENSKAPPE

3.18.2 Materie, Meting en Reaksies

3.18.3 Materie en Meting

3.18.4 OPVOEDER AFDELING

3.18.5 Memorandum

• Die houtblokkie het die grootste massa.

1. Digtheid = massa per volume Dus (a) = 1,6 g/cm 3 (b) = 2,5 g/cm 3

2. Gebruik twee vloeistowwe wat nie meng nie. Gooi hulle in 'n glasbeker. Die vloeistof met die laagste
digtheid sal op die ander vloeistof dryf, bv. olie op water.

3.18.6 LEERDER AFDELING

3.18.7 Inhoud

3.18.7.1 AKTIWITEIT: Om die begrip digtheid te kan beskryf en te kan toepas [LU 1.1, LU
2.4]

Gooi 'n 50c-muntstuk en 'n houtblokkie in 'n glasbak halfvol met water. Die muntstuk sink en die houtblokkie
dryf.

18 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20856/l.l/>.

136

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Figure 3.22

Watter een het die grootste massa?

Die blokkie weeg swaarder as die muntstuk, maar dryf omdat dit 'n kleiner digtheid het. Wanneer cms
die massa en volume van 'n stof kombineer, werk ons met die digtheid van 'n stof.

Die onderstaande vyf ewe groot blokkies is van verskillende stowwe gemaak. Elkeen het 'n volume van
presies 10 kubieke sentimeter (10 cm3). Die benaderde massa van elkeen word aangetoon.

hiculsktMl

jlas

fcoper

yster

hout

I6fl

25g

87g

e 9

Figure 3.23

Ons kan die massas van die vyf stowwe vergelyk omdat hulle almal dieselfde volume het. Die massa in
gram van 1 cm van 'n stof word sy digtheid genoem.

1. Skryf nou die digtheid van elk van die blokkies neer.

(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

2. Beskryf hoe jy met 'n glasbeker en twee vloeistowwe sal illustreer dat die digtheid van vloeistowwe
00k verskil. (Wenk: besluit eers watter twee vloeistowwe jy sal gebruik).

137

3.18.8

3.18.9 Assessering

3.18.10

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en bedink hoe om dit deeglik uit te voer.

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

3.19 Om die digtheid van water te bereken 19

3.19.1 NATUURWETENSKAPPE

3.19.2 Materie, Meting en Reaksies

3.19.3 Materie en Meting

3.19.4 OPVOEDER AFDELING

3.19.5 Memorandum

Dit is belangrik dat leerders weet dat die digtheid van water 1 g/cm3 is. Dit beteken dat 1 liter water 1 kg
weeg.

Die assessering soos in die module voorgestel, is belangrik, ook vir die leerder se portefeulje.

9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20857/l.l/>.

138

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

80 Volume (cm3)

Figure 3.24

3.19.6 LEERDER AFDELING

3.19.7 Inhoud

3.19.7.1 AKTIWITEIT: Om die digtheid van water te bereken [LU 2.3, LU 2.4]

TRANSLASIETAAK:

Die volgende stelle lesings is verkry nadat die massa en die volume van water gemeet is:

Lesing 1

Lesing 2

Lesing 3

Lesing 4

Lesing 5

Massa: 50 gVol-
ume: 50 cm 3

Massa: 30 gVol-
ume: 30 cm 3

Massa: 90 g Vol-
ume: 90 cm 3

Massa: 80 gVol-
ume: 80 cm 3

Massa: 60 gVol-
ume: 60 cm 3

Table 3.19

Gebruik die lesings op bl. 34 om 'n grafiek op te stel om die verskillende verhoudings aan te dui en die
digtheid van water te bereken. (Die digtheid word verkry deur die massa deur die volume te deel.)
KRITERIA VIR DIE ASSESSERING VAN DIE TRANSLASIETAAK:

1. 'n Geskikte opskrif.

2. Albei asse is korrek gemerk.

3. Skaal vir albei asse is toepaslik.

4. Berekende waarde van die digtheid is korrek.

5. Al die koordinate is korrek geteken.

6. Digtheid is korrek bereken en aangedui (Digtheid: 1 g/ cm3).
ASSESSERING AAN DIE HAND VAN DIE KRITERIA

139

PUNTE

VLAK

VLAKAANDUIDER

1 en 2

1-34%

Kon nie die grafiek voorberei nie

35-39%

Tot en met 4 foute op die lys van kriteria

40-69%

2 of 3 foute op die lys van kriteria

70-100%

Geen of slegs een fout begaan

Table 3.20

LU 2.3

VLAK

LU 2.4

PUNT

Table 3.21

KOMMENTAAR:

3.19.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

140

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.20 Toets jou kennis 20

3.20.1 NATUURWETENSKAPPE

3.20.2 Materie, Meting en Reaksies

3.20.3 Materie en Meting

3.20.4 OPVOEDER AFDELING

3.20.5 Memorandum

TOETS JOU KENNIS

1. partikels (klein deeltjies)

2. vaste stof; vloeistof; gas

3. atome

4. molekules

5. atoom

6. twee of meer atome

7. verbinding; elemente; kwik; suurstof

8. suurstof

9. verbindings

10. opgeneem

11. suurstof

12. ruimte; massa

13. 1 cm3

14. minder

3.20.6 LEERDER AFDELING

3.20.7 Inhoud

3.20.7.1 AKTIWITEIT: Toets jou kennis [LUO 2.1, LU 2.4]

Vul die ontbrekende woord/e in:

1 . Alle materie op aarde is uit gemaak.

2. Materie kan in drie vorms voorkom, nl ,

3. Alle materie bestaan uit klein deeltjies wat genoem word.

4. Hierdie deeltjies verbind om te vorm.

5. 'n Element is materie wat slegs uit een soort bestaan.

6. 'n Verbinding bestaan uit

7. Die verhitting van kwikoksied het bewys dat dit 'n is wat uit

twee , nl.

bestaan.

8. 'n Gloeiende splinter slaan aan die brand as dit in

gesteek word.

9. Elemente is die boustene van

10. Tydens die ontbinding van verbindings in hulle samestellende elemente word
warmte

°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20859/l.l/>.

141

11. Watter van die volgende is 'n element: lug; water; ysteroksied of suurstof?

12. Alle materie beslaan en het

13. 'n Voorwerp wat in water sink, sal 'n digtheid he van meer as

14. Room dryf op melk omdat dit dig is as melk.

(20)

3.20.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.4: Dit is duidelik wanneer die leerder kennis toepas: pas konseptuele kennis
toe deur 'n begrip wat onderrig is met 'n variasie van 'n soortgelyke situasie in verband te bring.

3.21 Om sure en basisse in en om die huis te kan identifiseer 2

3.21.1 NATUURWETENSKAPPE

3.21.2 Materie, Meting en Reaksies

3.21.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.21.4 OPVOEDER AFDELING

3.21.5 Memorandum

Dit is baie belangrik dat u vooraf seker maak dat die stowwe wat die groepe bymekaar gemaak het, veilig is
om aan te proe.

Swart tee as indikator.

SURE NEUTRAAL BASISSE

Sout en Asyn Vanieljegeursel (soet) Kakaopoeier

Speserye Kitssop (sout) Groen peper

Borrie Appelasyn Koeksoda

Suurlemoensap Sjokolade

3.21.6 LEERDER AFDELING

3.21.7 Inhoud

WAARSKUWING

• Ons almal het sintuie om die verskillende aspekte van ons omgewing waar te neem. Jou tong is die
sinsorgaan wat jou in staat stel om deur proe die smaak van stowwe waar te neem. Moet egter nooit
aan stowwe proe nie, tensy jy baie seker is dat dit veilig is! Dikwels bewaar mense stowwe in houers
sonder om die nodige etikette daarop aan te bring. Gevaarlike stowwe kom gereeld in en om ons huis
voor, bv. batterysuur, ammoniak en swembadsuur. Onthou dus: moenie aan iets proe nie, tensy jy
dit as 'n veilige stof gei'dentifiseer het.

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20861/l.l/>.

142

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.21.7.1 AKTIWITEIT: Om sure en basisse in en om die huis te kan identifiseer [LU 1.2, LU
2.2]

Die meeste sure het 'n suur smaak, terwyl die meeste basisse bitter smaak. Hierdie smake word deur die
agterste gedeelte van die tong waargeneem. Ons proe ook dikwels met die voorste gedeelte van die tong
stowwe wat soet of sout smaak. Hierdie stowwe is nie sure of basisse nie, maar is neutraal.
Loer so 'n bietjie in Ma se kombuiskaste en bring van die volgende items saam skool toe:

3jftR$fff(
or 9>&

KQEKS#"

Figure 3.25

• Maak seker by jou ma dat jy nie gevaarlike stowwe soos ammoniak of bleikmiddel saambring nie.

• Verdeel in groepe en maak 'n lys van die stowwe wat julle in die groep het.

• Vra jou onderwyser om julle te help om seker te maak dat al die stowwe veilig is om aan te proe.

Voltooi die volgende tabel deur aan al die stowwe te proe en jou waarnemings neer te skryf.

SUREHierdie stowwe proe suur

NEUTRAALHierdie stowwe proe
nie suur of bitter nie

BASISSEHierdie stowwe proe
bitter

continued on next page

143

Table 3.22

(15)

Vergelyk nou jou persoonlike ondervinding met die van die ander lede in jou groep. Klassifiseer die
stowwe in Jul groep volgens smaak. Vergelyk dit met die ander groepe.

• Het almal saamgestem oor die smake van al die stowwe?

• Indien nie, oor watter stowwe was daar verskil?

3.21,8 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel: or-
ganiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kan kategoriseer: vergelyk ken-
merke van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse.

3.22 Om sure en basisse met behulp van indikatore te kan
identifiseer 22

3.22.1

3.22.2 NATUURWETENSKAPPE

3.22.3 Materie, Meting en Reaksies

3.22.4 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.22.5 OPVOEDER AFDELING

3.22.6 Memorandum

A. Asyn: Dit raak ligter van kleur

Lemmetjiesap: Dit raak melkerig en ligter
Koeksoda: Dit raak donker en skuimerig
Magnesiamelk: Dit raak ligter en melkerig
Suur en tee: Ligter

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20862/l.l/>.

144 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Alkalie en tee: Donkerder
Broomtimolblou (BTB) as indikator
Water: Neutraal
Wynsteensuur: Suur
Sout: Suur
Ammoniak: Basis
Lakmoespapier as indikator
Bakpoeier: basis Bier: suur
Koeksoda: basis Versiersuiker: neutraal
Skeerroom: basis Haarsjampoe: basis
Melk: basis Koffle: suur
Slaaisous: suur Gaskoeldrank: suur

3.22.7

3.22.8 LEERDER AFDELING

3.22.9 Inhoud

3.22.9.1 AKTIWITEIT: Om sure en basisse met behulp van indikatore te kan identiflseer [LU
1.2, LU 1.3]

Aangesien daar baie stowwe is wat gevaarlik is om aan te proe, gaan ons ander metodes gebruik om vas te
stel of stowwe suur of alkalies is.
Ons gaan gebruik maak van:

• swart tee

• broomtimolblou

• lakmoespapier / lakmoesoplossing

Wanneer 'n motoris wil links draai, gebruik hy die flikkerlig om aan te dui wat hy van plan is om te doen. Die
flikkerlig dien as 'n indikator. Bogenoemde middels gaan vir ons aandui of stowwe sure, alkalies of neutraal
is en word chemiese indikators genoem.

Swart tee

Voeg ongeveer 5 cm 3 (5 ml) swart tee by elke proefbuis, soos wat in die volgende skets aangedui word.

145

pQQdbo

9 O £$> o> © /

3
U

Figure 3.26

Voeg dan:

• 'n bietjie asyn in proefbuis nr. 1

• 'n bietjie lemmetjiesap in proefbuis nr. 2

• 'n bietjie koeksoda in proefbuis nr. 3

• en 'n bietjie magnesiamelk in proefbuis nr. 4.

Die tee in die vyfde proefbuis sal gebruik word om veranderings in ander proefbuise waar te neem.

• Kyk wat gebeur en voltooi die gegewe tabel om jou waarneming te noteer:

Stof

Beskryf die kleurverandering

Asyn

Lemmetjiesap

Koeksoda

Magnesiamelk

Table 3.23

Voltooi die volgende gevolgtrekkings:
• Wanneer 'n suur (asyn/lemmetjiesap) by swart tee gevoeg word, word die oplossing

146

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Indien 'n mens egter 'n alkaliese stof (koeksoda/magnesiamelk) by swart tee voeg, word die oplossing

Broomtimolblou (BTB)

Voeg ongeveer 5 cm 3 (5 ml) suiwer water by elke proefbuis soos in die volgende skets aangedui word.
Voeg 5 druppels BTB by die water in elke proefbuis. Die BTB behoort nou 'n groenerige kleur te he.
Neem die volgende stelling in ag wanneer jy toets of die daaropvolgende stowwe sure of basisse is:

PQQdbO

Figure 3.27

Broomtimolblou word geel in 'n suuroplossing, maar vertoon blou as dit met 'n basis in verbinding kom.
Die kleur van BTB verander nie in 'n neutrale oplossing nie.

Stof

Suur

Basis

Neutraal

• Water

continued on next page

147

• Wynsteensuur

• Sout

• Ammoniak

Table 3.24

Lakmoespapier

Gebruik blou of rooi lakmoespapier om vas te stel of die volgende stowwe sure of basisse is.
Plaas 'n druppel van elke oplossing op die lakmoespapier. Indien die stof in poeiervorm is, los dit eers
op in water. Onoplosbare stowwe kan met water gemeng word om 'n pasta te vorm.

Bakpoeier

Bier

Koeksoda

Versiersuiker

Skeerroom

Haar sjampoe

Melk

Koffie

Slaaisous

Gaskoeldrank

Table 3.25

3.22,10 Assessering
3.22.11

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

148 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.23 Om die suurheid of alkaliniteit van stowwe te kan meet 23

3.23.1 NATUURWETENSKAPPE

3.23.2 Materie, Meting en Reaksies

3.23.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.23.4 OPVOEDER AFDELING

3.23.5 Memorandum

1. Koffle: Suur (4 tot 5)

2. Haarsjampoe: Suur (4 tot 5)

3. Vrugtesoutoplossing: Suur (0 tot 3)

4. Wynsteensuur: Suur (0 tot 3)

5. Suurlemoensap: Suur (0 tot 3)

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20870/l.l/>.

149

3.23.6

3.23.7 LEERDER AFDELING

3.23.8 Inhoud

3.23.9 AKTIWITEIT: Om die suurheid of alkaliniteit van stowwe te kan meet
[LU 1.2]

Figure 3.28

'n Universele indikator gebruik 'n reeks van kleure om suurheid of alkaliniteit aan te dui. Die pH-skaal is
spesiaal ontwerp om ons in staat te stel om te besluit oor die graad van suurheid of alkaliniteit van 'n stof.
Volgens die skaal is die pH-waarde van 7 neutraal, terwyl waardes onder 7 suur is. Waardes wat bo 7 is, is
weer alkalies.

• Die volgende illustrasie toon die benaderde waardes van 'n paar huishoudelike stowwe.

1 1 11

1 2 3 4 5 6 7

9 10 11 12 13 14

Figure 3.29

150 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Gebruik 'n universele indikator ('n pH-meter) om die suurheid of alkaliniteit van die volgende stowwe te
bepaal:

1. koffie

2. haarsjampoe

3. vrugtesoutoplossing

4. wynsteensuur

5. suurlemoensap

3.23.10 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

3.24 Om vas te stel wat gebeur as 'n suur en alkali gemeng word 24

3.24.1 NATUURWETENSKAPPE

3.24.2 Materie, Meting en Reaksies

3.24.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.24.4 OPVOEDER AFDELING

3.24.5 Memorandum

Stap 1: Dit het blou geword, want koeksoda is 'n basis
Stap 2: Nee

Stap 3: Dit het ligter geword
Stap 4: Dit word baie ligter en lemmetjiegroen
WAARNEMING:

• Neutrale

3.24.6

3.24.7 LEERDER AFDELING

3.24.8 Inhoud

3.24.8.1 AKTIWITEIT: Om vas te stel wat gebeur as 'n suur en alkali gemeng word [LU 1.2,
LU 1.3]

Ons het reeds ontdek dat 'n neutrale oplossing nie 'n suur of 'n basis is nie.
Wat sal gebeur wanneer ons 'n suur en 'n basis meng? Kom ons vind uit!

• Gebruik 'n BTB-oplossing as indikator

• Ander benodigdhede:

2-1

This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20868/l.l/>.

151

100 ml witasyn

150 ml koeksoda-oplossing

STAP 1: Voeg 'n paar druppels van die koeksoda-oplossing by die BTB-indikator.

koeksoda- ^fc^-^.
oplossing ^ t

)

-□

BTB /
indikator

Wat neem jy waar?

Figure 3.30

STAP 2: Voeg die helfte van die asyn by die koeksoda-oplossing

QSyn

Figure 3.31

Is die oplossing nou neutraal?

STAP 3: Om dit vas te stel, voeg druppels van die mengsel by die BTB-indikator.

152

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

•*^

1 ' BIB

Figure 3.32

Wat neem jy waar?

STAP 4: Indien geen verandering plaasvind nie, voeg die helfte van die oorblywende asyn by die
koeksoda-oplossing en herhaal stap 3.

oorblywende
asyn

Figure 3.33

STAP 5: Toets weer die oplossing en herhaal stap 3 en 4 totdat 'n verandering waargeneem word.

153

•*^

1 ' BTB

Figure 3.34

Wat neem jy waar?

WAARNEMIN&

• Saam het die asyn en koeksoda 'n oplossing gemaak. Dit

is nie 'n suur of 'n basis nie.

Die proses waartydens sure deur basisse vernietig word of waartydens basisse deur sure vernietig word, word
NEUTRALISERING genoem.

3.24,9 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

3.25 Om die uitwerking van sure en basisse op verskynsels in ons
alledaagse lewe te kan bespreek 25

3.25.1 NATUURWETENSKAPPE

3.25.2 Materie, Meting en Reaksies

3.25.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.25.4 OPVOEDER AFDELING

3.25.5 Memorandum
Opdrag 9:

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20871/l.l/>.

154 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

(a) Sooibrand of maagsere word veroorsaak deur sure, 'n Svmr kan deur 'n basis geneutraliseer word. Ek
sal dus 'n basis drink om die sure te neutraliseer. Die beste huishoudelike middel is melk of koeksoda, want
dit is basisse en kan die sooibrand neutraliseer. Vermy ook die gebruik van spiriene (suur).

(b) 'n Bysteek is ook suur en moet dus weer deur 'n basis geneutraliseer word. Ek sal 'n koeksoda-
oplossing op die bytplek smeer om weer eens die suur te neutraliseer.

(d) Eet kosse wat minder sure bevat en meer alkalies of neutraal is. Vermy sekere vrugtesoorte soos
lemoene, tamaties en vrugtesappe. Gebruik 'n tandepasta wat meer alkalies van aard is.

3.25.6

3.25.7 LEERDER AFDELING

3.25.8 Inhoud

3.25.8.1 AKTIWITEIT: Om die uitwerking van sure en basisse op verskynsels in ons alledaagse
lewe te kan bespreek [LU 2.3]

Dit was 'n dokter wat ontdek het dat daar soutsuur in jou maag is wat help om die kos wat jy eet te verteer.
Hy het 'n klein sponsie aan 'n tou vasgebind en toe ingesluk tot in sy maag. Na 'n rukkie het hy die sponsie
weer uitgetrek en gevind dat dit suur is. Soms het ons ook oortollige maagsure en kry dan sooibrand. (a)

Figure 3.35

Figure 3.36

155

Wanneer 'n by jou steek, spirit hy 'n suur in jou vel in en wanneer 'n perdeby jou steek, spuit hy 'n alkali
in jou vel. So 'n bysteek kan brand! (b)

Figure 3.37

'n Bloublasie wat in die see ronddryf, kan jou baie seermaak as dit aan jou raak. 'n Bloublasie se brand
is alkalies, (c)

Die kosse wat ons eet, bevat baie sure wat tandbederf veroorsaak. (d)

Figure 3.38

OPDRAG 9

Bestudeer die gegewens in (a) - (d) en stel die huishoudelike middels voor wat die ongerief / gevolge sal
verlig / keer en verduidelik waarom jy juis op hierdie middels besluit het.

(a)

(b)

(c)

(d)

156 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

(3)

3.25.9 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.3: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting interpreteer: identifiseer
kernidees in die teks, vind patrone in aangetekende data en maak gevolgtrekkings uit inligting in verskeie
vorme (prente, diagramme, ens.).

3.26 Om bekende sure en basisse en hulle funksies te kan opnoem 26

3.26.1 NATUURWETENSKAPPE

3.26.2 Materie, Meting en Reaksies

3.26.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.26.4 OPVOEDER AFDELING

3.26.5 Memorandum

3.26.6 LEERDER AFDELING

3.26.7 Inhoud

3.26.7.1 AKTIWITEIT: Om bekende sure en basisse en hulle funksies te kan opnoem [LU 2.1]
(A) Sure en sommige van hulle funksies

• Soutsuur

word gebruik om stene en sement mee skoon te maak;
verlaag swembadwater se pH.

• Salpetersuur

word gebruik in kunsmis, kleurstowwe en plofstowwe;
is teenwoordig in plastiek.

• Swawelsuur

is waarskynlik die belangrikste suur in die land;
is 'n effektiewe droogmiddel;
word gebruik in die voorbereiding van kunsmis, kleurstowwe, papier en gom.

• Fosforsuur

word gebruik om koeldranke te geur;

word deur tandartse in tandsement gebruik.

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20872/l.l/>.

157

• Boorsuur

word in baie ontsmettingsmiddels gebruik;
is 'n effektiewe kiemdoder.

• Sitroensuur

is die suur in lemoene.

• Oksaalsuur

is die suur in tamaties.

• Wynsteensuur
word in bakpoeier gebruik.

• Asetielsalisielsuur

is die suur in bekende aspirientablette

• Askorbiensuur
is Vitamien C.

• Melksuur

is die suur wat vorm as melk suur word;

Melksuur word ook in spiere gevorm, veral nadat strawwe oefening gedoen is (seer spiere).
(B) Basisse en sommige van hulle funksies

• Natriumhidroksied (Ook bekend as bytsoda)

word gebruik by die maak van seep;

word gebruik as reiniger van afvoerpype.

• Kalsiumhidroksied (Kalkwater)

teenwoordig in sagter sepe;

word aangewend in die landbou- en boubedryf.

• Magnesiumhidroksied

is onder andere 'n purgeermiddel ('n purgeermiddel word gebruik om die maag te laat werk).

• Ammoniak

is 'n algemene, huishoudelike reiniger;

word gebruik as vlugsout omdat dit so 'n skerp reuk het;

is ook 'n ideale middel om vlekke mee te verwyder.

Toets:

kyk of jy minstens 8 sure en hul funksies en 3 alkalie en hul funksies op 'n stuk papier kan neerskryf.

158 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

3.26.8

3.26.9 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.2: Dit is duidelik wanneer die leerder inligting kan kategoriseer: vergelyk
kenmerke van verskillende kategoriee voorwerpe, organismes en gebeurtenisse.

3.27 Toets jou kennis 27

3.27.1 NATUURWETENSKAPPE

3.27.2 Materie, Meting en Reaksies

3.27.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.27.4 OPVOEDER AFDELING

3.27.5 Memorandum

TOETS JOU KENNIS

1. Bitter; glibberig/glad

2. Geel

3. Indikator

4. Basis

5. Kalk; neutraliseer

6. Salpeter; fosfor

7. Universele aanwyser

3.27.6 LEERDER AFDELING

3.27.7 Inhoud

3.27.7.1 AKTIWITEIT: Toets jou kennis [LU 2.1]

Jy mag die inhoud van die module gebruik om jou te help om die volgende sluitingsoefeninge te doen. Dit
sal dan ook dien as 'n opsomming van die belangrike feite wat jy kan gebruik wanneer jy voorberei vir die
moduletoets.

1 . Basisse proe envoel

2. Om die suurheid of alkaliniteit van stowwe vas te stel, kan ons dit by 'n BTB-

oplossing voeg. Wanneer die kleur verander na

weet ons dat die bygevoegde stof 'n suur is.

3. 'n bv. swart tee, kan ook gebruik word om vas te stel of

'n stof 'n suur of 'n basis is.

4. Wanneer jy 'n bietjie bytsoda in water oplos en 'n paar druppels daarvan op
rooi lakmoespapier plaas, sal die papier blou word. Dit se vir ons dat bytsoda 'n
is.

5. Die meeste gewasse, veral groente, het neutrale grond nodig om goed te kan

groei. As daar te veel suur in die grond is, voeg die boere by om

die suur in die grond te .

6. -suur is teenwoordig in plastiek

This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20873/l.l/>.

159

-suur word gebruik om koeldranke

te geur.

7. 'n word gebruik om die suurheid of alkaliniteit van 'n stof

te bepaal.

3.27.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.
Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, defmisies en komplekse feite.

3.28 Om suurreen na te vors 28

3.28.1 NATUURWETENSKAPPE

3.28.2 Materie, Meting en Reaksies

3.28.3 Reaksies tussen soorte materie: Sure en Basisse

3.28.4 OPVOEDER AFDELING

3.28.5 Memorandum

Opdrag 10:

Gebruik die kontrolelys (p. 53) as basis vir die assessering.
Aanvullende leesstof vir Aktiwiteit 2.8 Navorsingsopdrag.

3.28.6 LEERDER AFDELING

3.28.7 Inhoud

3.28.8 AKTIWITEIT: Om suurreen na te vors [LU 1.1, LU 1.2, LU 1.3, LU 3.2]

OPDRAG 10

"Brandende steenkool gee swaweldioksied af wat reen verander in suurreen. Dit verander die chemiese
balans van die grond sodat plante nie goed groei nie"

Doen navorsing oor die vorming van suurreen, asook die uitwerking wat dit op die omgewing het. Die
volgende wetenskapproses moet gevolg word vir jou ondersoekende navorsingsprojek. Stappe 1-7 moet by
die ondersoek ingesluit word. Stap 7 moet voorberei word vir lewering aan 'n beleidmakende liggaam, soos
bv. die regering.

B This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20875/l.l/>.

160

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Fokus en beplan pro-
jekte

DATA-insameling en
verwerking

DATA-ontleding

Kommunikeer bevind-
ings

l.Probleemstelling wat
nagevors moet word.
Die doel/uitkoms van
die projek is om die
probleem op te los.

3. DATA-insameling oor
die onderwerp, bv. ge-
bruik van die internet,
biblioteke, onderhoude,
vraelyste, ens.

5.Verkry resultate. Dit
moet opgeteken, ontleed
en geevalueer word. Dit
bepaal toekomstige be-
planning of 'n herhaling
van die proses.

7.Verslaglewering. Dit
kan op verskillende
maniere gedoen word,
bv. 'n geskrewe doku-
ment.

2.Formuleer 'n
hipotese*. Hierdeur
word 'n moontlike
oplossing voorspel.Dit
kan reg of verkeerd
bewys word.

4.Gebruik data en on-
dersoek deur eksperi-
mentering, waarneming,
ens.

6.Gevolgtrekking. Hier
word die hipotese as reg
of verkeerd bewys.

Table 3.26

* Hipotese: Voorlopige stelling wat nog bewys moet word.
NAVORSING

161

KONTROLELYS: ONDERSOEKONDERWERP: SUURREeN

KRITERIA

[U+F034]

1. Ek het betyds begin om navorsing te doen.

Nee

2. Ek het al die ondersoekstappe (1 tot 7) uitgevoer.

Nee

3. Ek het meer as een bron gebruik en 'n bronnelys aangeheg.

Nee

4. Ek het my kennis oor die onderwerp verbreed en sinvolle voorstelle gemaak.

Nee

5. Ek het dit geniet om oor hierdie spesifieke onderwerp navorsing te doen.

Nee

PROBLEME WAT EK ONDERVIND HET:

Table 3.27

Pret met sure en basisse

Probeer om die volgende ontdekkings tuis te doen en kom rapporteer jou bevindinge aan die klas.

GEHEIME SKRIF

Skryf 'n woord met suurlemoensap op 'n vel wit papier en laat droog word. Hou die papier dan vir
ongeveer 5 minute voor 'n verwarmer. (Versigtig - nie te naby nie!) Die woord word leesbaar, want die
suurlemoensap reageer met die stysel in die papier en vorm bruinsuiker.

Figure 3.39

Om skuim te maak

Gooi 'n paar druppels asyn op 10 ml koeksoda. Wat gebeur? Gooi nog asyn op. Stel vas hoe die beginsel
gebruik word om brande te blus.

162

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Figure 3.40

RIGLYNE VIR ASSESSERING:

Leerders se vordering om 'n aanvaarbare prestasievlak te bereik, moet gemeet word. Die volgende tabel
verskaf riglyne om die verskillende assesseringtake te assesseer en dui prestasievlakke aan.

Rooster

vir prosesvaardighede (LU1)

Vlak

Fokus en beplan

Data-insameling

Data-ontleding

Kommunikeer

ondersoeke

en verwerking

bevindings

Identifiseer ver-

Organiseer

Bespreek

Verskaf te veel

skynsels onafhank-

en versamel

waarnemings

mondelinge en/of

lik. Formuleer

toerusting om

en moontlike

skriftelike inligt-

vrae vir onder-

data in te samel

verklarings.

ing oor verwagte

soeke. Verfyn

met ondersteun-

Die grootste deel

bevindings, geen

vrae met die

ing van groep.

van die besprek-

organisasie.

nodige onderste-

Sommige stappe

ing handel oor

uning.

word begryp,
die meeste kort
detail. Waarne-
ming moet meer
betekenisvol wees.
Optekening van
data is duide-
lik. Data-tabelle
en/of grafiek kort
inligting en on-
akkuraathede kom
voor.

ondersoeke. Iden-
tifiseer sommige
algemene tendense
in die data.Maak
sommige gevol-
gtrekkings.

continued on

163

Identifiseer ver-
skynsels onafhank-
lik. Formuleer
vrae uit onder-
soeke en verfyn.
Formuleer 'n

aksieplan, met

verwysing na 'n
veranderlike, met
ondersteuning van
'n opvoeder.

Gebruik instru-
mente en tegnieke
in 'n groep om
akkurate en be-
troubare data in te
samel. Daar is be-
grip vir die meeste
van die stappe,
maar 'n paar kort
detail. Maak

betekenisvolle, ter
saaklike waarne-
mings. Data-

tabel en/of

grafiek beide

voltooi en akku-
raat, sommige
swak gevor-

mde karakters.
'n Mate van
sortering of

klassifikasie van
data kom voor.

Bespreek
waarnemings
en moont-

like verklar-

ings.Bespreking
hou verband met
ondersoeke en

sluit ook sommige
ander interes-

sante feite in.
Identifiseer ten-
dense, patrone
en groep erings
in die data.
Besin oor die
betroubaarheid
van sommige

tendense.
Maak gevol-

gtrekkings en
bring waarnem-
ings en verklar-
ings met ander
toestande in

verband.

Verskaf te veel
mondelinge of

skriftelike inligt-
ing oor verwagte
bevindings; geen
organisasie

continued on next page

164

CHAPTER 3. KWARTAAL 3

Identifiseer ver-
skynsels. For-

muleer en verfyn
vrae om die
ondersoek se

aksieplanne te

ondersteun met
verwysing na

verander likes.
Kies toepaslike
ondersoekbane
gegewe die doel
en hulpbronne,
en met aandag aan
die maniere om
een verander-
like te beheer.
Ontwerp een-
voudige toetse
om een ve-
rander like te
beheer.

Kies instrumente
en tegnieke in
'n groep en/of
individueel om
akkurate en be-
troubare data

uit meer as een
bron in te samel.
Bied logiese

stappe aan wat
maklik is om
te volg. Maak
betekenisvolle
en betroubare

waarnemings
betreffende een
veranderlike.
Data-tabel
en/of grafiek
netjies voltooi
en heeltemal

akkuraat. Blyke
van die logiese
sortering of

klassifikasie van
sommige data.

Bespreek
waarnemings
en moontlike

verklarings.
Alle besprek-
ing hou met
ondersoeke ver-
band en sluit
ook sommige
ander feite in.
Bring waarnem-
ings en verklarings
met ander toes-
tande in verband.
Identifiseer ten-
dense, patrone
en groep erings
in die data.
Besin oor die
betroubaarheid
en geldigheid

van die meeste
bevindings. Maak
gevolgtrekkings
om redelike antwo-
orde te verskaf.
Evalueer die

gevolgtrekkings
uit persoonlike
ervaring.

Verskaf verwagte
inligting en bevin-
dings in 'n logiese
vorm. Gebruik

verskillende aan-
biedingswyses om
begrip te versterk.
Kommunikeer en
bied die bevind-
ings in 'n netjiese
verslag aan.

continued on next page

165

Identifiseer ver-
skynsels en die
verhouding
tussen verskil-

lende verskynsels.
Formuleer en
verfyn vrae om
die aksieplan

vir die ondersoek
te ondersteun

met verwysing

na veranderlikes.
Kies toepaslike
ondersoekbane
vir 'n ondersoek,
gegewe die doel en
hulpbronne en met
spesiale aandag
aan maniere om
die veranderlikes
te beheer. On-
twikkel toetse
om die ve-
randerlikes te
beheer. Beplan
prosedures om
hipoteses en

voorspellings
vir twee ve-
randerlikes
te ondersoek.
Identifiseer die
voordele en

beper kings van
gekontroleerde
eksperimente.
Kies instru-

mente om

bruikbare kwal-
itatiewe en

k want it at ie we
data uit ten
minste drie ver-
skillende bronne
in te samel.

Kies instrumente
om bruikbare

kwalitatiewe en
kwantitatiewe
data uit ten
minste drie ver-
skillende bronne
in te samel. Kies
instrumente en
tegnieke op 'n in-
dividuele basis om
bruikbare, akku-
rate, betroubare,
kwantitatiewe en
kwalitatiewe data
uit ten minste
drie verskillende
bronne in te samel.
Bied meer kom-
plekse en logiese
stappe. Doen

komplekse akku-
rate waarnemings
betreffende meer
as een verander-
like. Data-tabel
en/of grafiek
beide netjies

voltooi en heel-
temal akkuraat
(onafhanklike
veranderlike op
x-as). Blyke van
logiese sortering
of klassifikasie
van alle data
om patrone te
identifiseer.

Bespreek
waarnemings
en moontlike

verklarings. Alle
besprekings hou
met ondersoeke
verband en sluit
ook ander inter-
essante tendense,
patrone en data-
groeperings in.
Besin oor die
betroubaarheid
en geldigheid van
al die bevindings.
Bied 'n logiese
verduideliking
vir al die bevin-
dings aan en
skenk aandag
aan die meeste
van die onder-
soekvrae deur
logiese gevol-
gtrekkings te
maak en dit met
ander toestande
in verband te
bring. Maak

gevolgtrekkings
gegrond op in-
gesamelde data
en persoonlike

ervarings, en stel
samewerkend
moontlike verbe-
terings aan die
ondersoeke voor.
Assesseer gevol-
gtrekkings met
betrekking tot
ander bewyse
en bronne.

Verskaf alle ver-
wagte inligting
en bevindings in
'n logiese vorm.
Kommunikeer en
bied die bevind-
ings en inligting
in 'n toepaslike
en maklike ver-
staanbare vorm
aan.

Table 3.28

3.28.9 Assessering

166 CHAPTER 3. KWARTAAL 3

probleme op te los.

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke beplan: beplan eenvoudige
toetse en vergelykings en bedink hoe om dit deeglik uit te voer;

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik apparaat/toerusting of bronne om inligting in te win en te noteer.

Leeruitkomste 3: Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en
tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Assesseringstandaard 3.2: Dit is duidelik wanneer die leerder die volhoubare gebruik van die aarde
se hulpbronne verstaan: ontleed inligting oor volhoubare en onvolhoubare gebruik van hulpbronne.

Chapter 4

Kwartaal 4

4.1 Om 'n oorsig van ons sonnestelsel te gee 1

4.1.1 NATUURWETENSKAPPE

4.1.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.1.3 Ons Sonnestelsel

4.1.4 OPVOEDER AFDELING

4.1.5 Memorandum
4.1.6

Opdrag 1:

Asteroi'des: Dit is stukke rots wat in die sonnestelsel in 'n wentelbaan om die son aangetref word in 'n
small strook tussen die planete Mars en Jupiter.

Komete: Komete is reusagtige, vuil sneeuballe met 'n deursnee van 1 km tot ongeveer 50 km. Indien
hulle naby die son kom, verander die komeet se ys in gas as gevolg van die hitte van die son.

Meteore: Dit is klein stukkies rots wat in die ruimte rondbeweeg en uitbrand. Hulle word sigbaar
wanneer hulle die aarde se atmosfeer binnedring. Hulle word soms verskietende sterre genoem en lyk soos
vuurballe. Soms brand groter meteore nie heeltemal uit nie en wanneer hulle die aarde se oppervlak tref,
vorm hulle kraters. Wanneer 'n meteoor op die aarde val, word dit 'n meteoriet genoem.

Opdrag 2:

• Die Griekse word, "cometes" beteken "harige ster". Wanneer komete naby die son kom, verander die ys
in gas. Stof word ook uit die ys vrygestel, en van die aarde af kan hierdie stof gesien word as 'n lang
stert wat weg van die son draai. Dit vertoon dan amper soos "hare" en vandaar die benaming "harige
ster".

• Die komeet verskyn elke 76 jaar. Dit is wanneer die komeet verby die aarde beweeg in sy wentelbaan
om die son.

• Die komeet het twee keer verskyn, nl. 1910 en 1986.

• Ja, indien 'n mens gebore word naby die komeet se verskyning, is dit moontlik om dit 'n tweede keer
te aanskou.

1. Eie navorsing.

1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20908/l.l/>.

167

168 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

4.1.7

4.1.8 LEERDER AFDELING

4.1.9 Inhoud

4.1.9.1 AKTIWITEIT: Om 'n oorsig van ons sonnestelsel te gee [LU 1.1]

Lees die onderstaande gedeelte aandagtig deur en beantwoord dan die daaropvolgende vrae:

4.1.9.2 SONNESTELSEL

Die aarde is deel van 'n groep planete en liggame wat die sonnestelsel genoem word. Die son is die middelpunt
van die sonnestelsel en die ander liggame wentel daaromheen. Die son is eintlik 'n ster en is baie groter as
die ander lede van die sonnestelsel. Dit is die bron van feitlik al die lig en hitte in die sonnestelsel. Die
planete skyn deur sonlig te weerkaats.

Daar is nege planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto.
Alle planete het mane, behalwe Mercurius en Venus. Party planete het net een maan, soos die aarde, maar
ander het meer. Saturnus het sewentien.

• Die son het ook kleiner familielede, byvoorbeeld meteore, asteroi'des en komete. Die meeste asteroi'des
wentel om die son in kleiner bane.

OPDRAG 1

Gebruik 'n woordeboek en definieer die volgende:
1. Asteroi'des:

2. Komete:

3. Meteore:

OPDRAG 2

Die sterrekundige, Edmund Halley, het in 1705 voorspel dat 'n komeet in 1758 sou verskyn. Hy was
korrek. Hy het uitgewerk in watter jaartalle dieselfde komeet weer sou verskyn. Met die herverskyning van
die komeet was hy reeds oorlede, maar ter ere van sy prestasie het die mense die komeet na horn vernoem.

Doen 'n kort navorsing (2-3 folio's) oor Halley se komeet waarin jy die volgende aspekte aanspreek:

• Waarom is die woord "komeet" van die Griekse woord, "mimetes" (harige ster) afgelei?

• Hoe gereeld verskyn die komeet? Hoekom juis dan?

• Hoeveel keer het dit gedurende die twintigste eeu verskyn? (1901 tot 2000).

• Is dit menslik moontlik om die komeet twee keer te aanskou?

• Kort aantekeninge oor die lewe van Edmund Halley.

169

Table 4.1

Navorsingsopdrag: Edmund Halley Leerkragassessering

KRITERIA

continued on next page

170

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

TEGNIESE VER-
SORGING:

• Voorblad:
Onderwerp
aangedui;
Naam

• Netjies ver-
sorg

• Betyds inge-
handig

•

Voorgeskrewe
lengte

INHOUD:

•

Onderafdelingi
aangedui

• Inligting
logies
weergegee

• Interessante
feite
bygevoeg

continued on next page

171

•

Slotparagraaf:

• Illustrasies
of prente?

TAALGEBRUIK

• Is paragrawe
gebruik?

• Korrekte
taalgebruik?

• Lees- of
skryftekens
gebruik

BEWYSE VAN
NAVORSING

• Bronnelys
aangedui

• Bronnelys
korrek
aangedui

• Alle vrae is
beantwoord

continued on next page

172

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

OORHEERSENDE
KODE

VERWERK NA
PUNT:0% - 34%:
135% - 39%: 240%
- 69% 370% -
100% 4

Persentasie toegeken: %

Table 4.2

Kommentaar:

Leerkrag:_

4,1,10 Assessering

Assesseringstandaard 1.1: Dit is duidelik wanneer ondersoek beplan: beplan eenvoudige toetse en
dink na oor hoe om dit billik te maak.

4.2 Om die eienskappe van die Son te ondersoek en konsepte soos
konstellasies en ruimt ever kenning te verduidelik" 2

4.2.1 NATUURWETENSKAPPE

4.2.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.2.3 Ons Eie Ster - Die Son

4.2.4 OPVOEDER AFDELING

4.2.5 Memorandum

Opdrag 3:

Hubble-ruimteteleskoop: Dit is 'n instrument wat sterrekundiges in staat stel om heelwat meer van die
heelal te sien as met die blote oog. Die Hubble-ruimteteleskoop is die grootste een in die ruimte. Hierdie
teleskoop is in 1990 in die VSA gelanseer.

Satelliete: Daar word onderskei tussen natuurlike satelliete en mensgemaakte satelliete. Natuurlike
satelliete is hemelliggame wat om ander hemelliggame wentel. Planete is satelliete van die son. Kunsmatige
of mensgemaakte satelliete is instrumente wat ontwerp is om ruimte-inligting na die aarde te stuur. Hierdie
satelliete word in 'n wentelbaan om die aarde geplaas. Satelliete neem vasgestelde tye om hulle wentelbane
te voltooi.

Robotverkentuie: Robotverkentuie is onbemande ruimtetuie. Dit kan op die maan of ander planete land
en dit van naderby bekyk. Ruimtepeilers is robot-ruimtetuie wat om planete wentel om dit te verken, maar
hulle land nie op die planete nie.

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20913/l.l/>.

173

4.2.6

4.2.7 LEERDER AFDELING

4.2.8

4.2.9 Inhoud

4.2.10

4.2.10.1 AKTIWITEIT: Om die eienskappe van die Son te ondersoek en konsepte soos kon-
stellasies en ruimteverkenning te verduidelik" [LU 1.2]

• Die son is 'n gewone ster in die Melkweg (Aarde se sterrestelsel). Dit is 'n ontsaglike groot draaiende
bol gas met 'n deursnee van 1,4 miljoen km. Dit is meer as 100 keer groter as die aarde se deursnee.
Die son is 150 miljoen km van die aarde en dit duur 8 minute voordat die lig van die son se oppervlakte
ons bereik.

• Die son ontwikkel soveel energie dat sy oppervlak witgloeiend is met 'n temperatuur van 6 000 grade
Celsius. Die energie ontstaan by die middelpunt van die son as gevolg van kernreaksies. Die son
skyn reeds ongeveer 4,5 miljard jaar lank. Na nog 5 miljard jaar sal die son se voorraad waterstofgas
opgebruik wees.

• Die son is noodsaaklik vir lewe op Aarde. Dit verskaf feitlik al die energie wat tot ons beskikking is.
Selfs die steenkool wat ons verbrand, was oorspronklik lewende woude wat aan die groei gehou is deur
energie van die son. Geen lewe op Aarde kan voortbestaan as die son ophou skyn nie.

• Die heelal is so groot dat sterrekundiges dit in ligjare meet, 'n Ligjaar is die afstand wat lig in een jaar
aflg — 9,5 miljoen km. Lig beweeg teen 300 000 km per sekonde.

Konstellasies

• Sterrekundiges het die sterre in konstellasies opgedeel. Die eerste sterrekundige wat die Suiderkruis
vanaf Suid-Afrika ondersoek het, was Guy Tachard in 1685. Die konstellasie verskyn op die vlag van
Nieu-Seeland en Australie.

Figure 4.1

Figure 4.2

174

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

• Die drie sterre in die Orion-gordel le in 'n reguit lyn. Dit is seker die konstellasie wat die maklikste
in die Suidelike Halfrond uitgeken kan word. Orion is vernoem na 'n jagter uit die Griekse mitologie.
Van die sterre vorm sy swaard.

OPDRAG 3

• Die teleskoop is 'n instrument waarmee sterre bestudeer word. Groot teleskope word in spesiale geboue,
sterrewagte genoem, opgerig. Ruimteverkenning sou nie moontlik gewees het sonder teleskope, satelliete
en ander onbemande ruimtetuie nie.

Skryf 'n kort paragraaf (6 -10 reels) oor elkeen van die volgende onbemande ruimtetuie:

• Hubble-ruimteteleskoop

• Satelliete

• Robotverkentuie

Kriteria vir assessering van paragrawe

Vlak4

Vlak3

Vlak 2

Vlak 1

Beplanning, same-
hang en struktuur:

deeglike beplan-
ning; logies en
effektief

beplanning vol-
doende; korrekte
sinstruktuur

weinig bewyse van
beplanning; foute
in sinstruktuur

geen bewys van
beplanning nie;
vele foute met
sinstruktuur

Korrektheid van
inligting:

inligting korrek;
uiters interessant;
toon kreatiwiteit

inligting korrek
weergee

inligting nie heel-
temal akkuraat nie

inligting wemel
van feitelike foute

Aanbieding:

uiters netjies, or-
delik en kreatief

aanbieding is orde-
lik en netjies

aanbieding effe
deurmekaar; onnet

aanbieding
geensins gestruk-
tureerd; onnet

Table 4.3

4,2,11 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken.

175

4.3 Om die planete van ons sonnestelsel te bespreek 3

4.3.1 NATUURWETENSKAPPE

4.3.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.3.3 Die Binneplanete

4.3.4 OPVOEDER AFDELING

4.3.5 Memorandum
Opdrag 4:

• Mercurius; Venus; Aarde; Mars; Jupiter; Satarnus; Uranus; Neptunus; Pluto

Opdrag 5:

1. Mercurius

2. Daar is geen suurstof, asook geen water, op Mars nie. Die atmosfeer is ook nie dig genoeg om die
skadelike UV-strale uit te hou nie.

3. Venus het amper dieselfde massa en grootte as die aarde.

4. Venus (swawelsuur)

5. Mars se wentelbaan is baie nader aan die son as Neptunus s'n.

6. Die maan.

7. Daar is yster in die grond wat die grond 'n rooi kleur gee.

8. Genoeg suurstof en water; klimaat geskik vir plantegroei; atmosfeer regte dikte en digtheid. (2)

9. Indien noodseine of bevele gestuur word, bereik dit eers die aarde twee uur later. Die ontvangs is ook
soms baie swak.

Totaal: 10
Opdrag 6:

• Gebruik assesseringsmatriks.

Opdrag 7:

1. Venus en aarde.

2. 150 miljoen km; Dit is die afstand wat die aarde van die son af is en waar ons tans oorleef.

3. Mercurius

4. Venus en Mars; le weerskante van die aarde; nie te ver of te naby die son nie.

5. Ja. Hoe nader die planete aan die son le, hoe hoer is die gemiddelde spoed.

6. Moontlik as gevolg van die aantrekkingskrag en energie van die son.

7. 4 minute

24 x 60 minute = 1440 minute (dit neem die aarde 24 uur om sy eie as te roteer)
1 440 minute gedeel deur 360 grade = 4 minute
Opdrag 8.1:
Vrae:

1. Foto's toon dat daar droe rivierbeddings op Mars is. Al die water het verys en by die pole versamel.
Hulle vermoed dat daar groot see en riviere was. Hierdie water is nou ondergronds.

2. Die gemiddelde temperature was heel moontlik hoer.

3. Mars is verder as die aarde van die son en ontvang dus minder energie van die son. Alhoewel die son
'n ontsaglike groot bron van energie is, gaan dit ook mettertyd krimp en verswak.

4. 'n Mens sal baie moeilik en vlak asemhaal en gou sterf, aangesien daar te veel koolstofdioksied in die
lug is.

3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20917/l.l/>.

176 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

Opdrag 8.2:
Vrae:

1. -60 grade

2. Dag 1: 18:20
Dag 2: 10:45

3. Dag 1: 14:30
-15 grade

4. vanaf 06:00

5. Wanneer daar 'n stofstorm kom, absorbeer dit die hitte van die son en dit laat temperature styg. Daar
is ook baie koolstofdioksied in Mars se atmosfeer en dit kan ook die temperatuur verhoog.

• Oop antwoorde; enige realistiese verduideliking.

4.3.6
4.3.7
4.3.8

4.3.9 LEERDER AFDELING

4.3.10 Inhoud

4.3.10.1 AKTIWITEIT: Om die planete van ons sonnestelsel te bespreek [LU 1.2, LU 1.3, LU
2.1, LU 2.2, LU 2.3]

• Mercurius

Dit is die naaste planeet aan die Son. Mercurius het baie kraters op die oppervlak wat veroorsaak is deur
asteroi'des wat met die planeet gebots het. Mercurius het nie 'n atmosfeer of enige mane nie. Die temperatuur
by die ewenaar is ongeveer 400 grade Celsius en by die pole is dit -150 grade Celsius.

• Venus

Venus het wel 'n atmosfeer van koolstofdioksied en dit is baie digter as die van die aarde. Sy oppervlakte
word verberg deur dik wolke swawelsuur. Temperature op die oppervlakke bereik ongeveer 480 grade Celsius.
Venus is ongeveer dieselfde grootte as die aarde en het ook ongeveer dieselfde massa.

• Aarde

Sover bekend, is die aarde die enigste plek in die Heelal waar daar lewe is. Temperature op die oppervlak
wissel van 60 grade Celsius tot -90 grade Celsius. Ongeveer twee derdes van die oppervlak is met vloeibare
water bedek.

• Mars

Mars word ook die Rooi Planeet genoem omdat die yster in die grond 'n rooi skynsel afgee. Die atmosfeer is
ongeveer 100 keer minder dig as die van Aarde. Dit bestaan uit koolstofdioksied met baie klein hoeveelhede
waterdamp. In die winter vorm daar yspakke by 'n temperatuur van -125 grade Celsius. Somertemperature
bereik 'n maksimum van 20 grade Celsius.

177

Illustrasie van die posisie van die planete in die sonnestelsel

Table 4.4
DIE BUITE PLANETE

• Jupiter

Jupiter bevat meer as 300 keer soveel materie as die aarde en is die grootste planeet in die sonnestelsel.
Jupiter is 'n reusagtige bol vloeistof en gas en het moontlik geen soliede oppervlak nie. Al wat deur 'n
teleskoop gesien kan word, is wolke wat in gekleurde stroke om Jupiter reik. Jupiter het 'n groot rooi merk
wat bekend staan as die Groot Vlek. Dit is 'n orkaan ('n storm) wat permanent woed en 'n oppervlakte
groter as die aarde beslaan.

• Saturnus

Saturnus is die tweede 'gasreus' en is baie soos Jupiter. Dit bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium met
'n oppervlaktemperatuur van

-170 grade Celsius. Saturnus se skouspelagtige ringe maak horn een van die helderste voorwerpe aan die
hemel. Die ringe beweeg om die planeet se ewenaar in 'n baie dun skyf. Dit bestaan uit miljoene stukkies
ys, amper soos sneeuballe. Saturnus het sewentien mane, waarvan Titan waarskynlik die grootste maan in
ons sonnestelsel is. Twee Voyager-tuie is reeds gestuur om die buite-planete te verken. Saturnus is ag keer
verder as die son van ons. Dit neem die radioseine langer as 'n uur om die aarde te bereik.

• Uranus, Neptunus en Pluto

Hierdie drie planete is baie ver en staan bekend as die 'ysreuse'
grade Celsius tot -233 grade Celsius.

Oppervlaktemperature wissel van -197

Figure 4.3

178 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

4.3.10.1.1 OPDRAG 4

Die volgende rympie help om die volgorde van die planete, volgens afstand
van die son, te onthou:
Meneer Van Aarde, Mag Jou Seun [/iteindelik JVederlands Praat!

OPDRAG 5

Beantwoord die volgende vrae:

1. Watter planeet word warm genoeg sodat lood daarop sal smelt?

2. Verskaf twee redes waarom lewe, soos ons dit ken, onmoontlik is op Mars.

3. Waarom word Venus soms die tweelingplaneet van die aarde genoem?

4. Op watter planeet tref ons die stof aan wat in 'n motorbattery gebruik word?

5. Waarom is die maksimum temperatuur op Mars veel hoer as die maksimum temperatuur op Neptunus?

6. Op watter ander plek, behalwe op Aarde, het mense al geloop?

7. Waarom word Mars soms die Rooi Planeet genoem?

8. Waarom is lewe, soos ons dit ken, moontlik op die aarde?

9. Radioseine van Saturnus neem langer as 'n uur om die aarde te bereik. Watter gevaar hou dit in vir
ruimtetuie wat verkenningstogte onderneem?

(10)

Opdrag 6: Translasie vanaf tabel na grafiek

Stel twee van die kolomme se inligting hieronder op grafieke voor. Dit kan kolom-, sirkel- of lyngrafieke
wees.

Planeet

Afstand van son in
miljoen km

Deursnee in km

Getal mane

Gemiddelde snel-
heid in km per sek

continued on next page

179

Mercurius

4 878

Venus

108

12 104

Aarde

150

12 756

Mars

228

6 794

Jupiter

778

142 800

Saturnus

1 427

120 000

Uranus

2 870

52 000

Neptunus

4 497

48 000

Pluto

5 900

2 400

Kommentaar:

Table 4.5

Assesseringskriteria: Grafieke

1. Opskrif

2. Beskrywing by beide asse

3. Skaal korrek aangedui

4. Koordinate korrek aangedui

5. Volledigheid

6. Netheid en versorging

Table 4.6

OPDRAG 7

Gebruik nou die gegewens in die tabel op p. 10 om afieidings te maak en die volgende vrae te beantwoord:

1. Watter twee planete is die naaste aan mekaar?

2. Wat is die ideale afstand van die son vir menslike oorlewing? Motiveer.

3. Watter planeet se deursnee is omtrent dubbel die van Pluto?

4. Watter twee ander planete (Aarde uitgesluit) sou heel moontlik 'n tuiste vir die mens kon wees?
Motiveer jou antwoord.

5. Het afstand van die son enige invloed op die gemiddelde spoed per sekonde? Watter stelling kan
geformuleer word?

6. Verskaf 'n moontlike verklaring vir bogenoemde stelling.

180

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

7. Indien die aarde teen 'n gemiddelde snelheid van 30 km per sekonde beweeg, hoe lank neem dit die
aarde om van een lengtegraad na die volgende te beweeg? (Onthou: daar is 360 lengtegrade)

groepassessering: afieidings maak

1. Ons was in staat om direkte afieidings te maak.

Nee

2. Ons kon 'n sinvolle motevering verskaf vir menslike oorlewing (vraag 2).

Nee

3. Ons kon 'n stelling formuleer in verband met afstand van die son.

Nee

4. Ons kon 'n sinvolle verklaring verskaf vir bogenoemde.

Nee

5. Ons kon uitwerk hoe lank dit die aarde neem om deur een lengtegraad te beweeg.

Nee

6. Ons kon die meeste van die vrae onafhanklik beantwoord.

Nee

7. Samewerking in groep was goed.

Nee

8. Elke individu het sy/haar deel bygedra.

Nee

Table 4.7

Groep beoordeel sukses van oefening:

OPDRAG 8

8.1 Mars — 'n rare planeet

Lees die onderstaande feite en bespreek dan die vrae in julle groepe:

• Mars het 'n Noord- en 'n Suidpool wat spierwit is as gevolg van die bevrore water en koolstofdioksied.

• Die lengte van 'n dag op Mars is slegs 41 minute langer as die lengte van 'n dag op Aarde.

• 'n Jaar op Mars is egter so lank soos 687 dae op Aarde. Daar is seisoene op Mars, naamlik Somer
en Winter. Gedurende die Somer is daar hewige stofstorms wat die hemelruim pienk en oranje laat
voorkom.

• Die stof absorbeer energie van die son en laat temperature tot 20 grade Celsius styg.

• Die atmosfeer op Mars is baie dun en dus bereik die skadelike ultra-violetstrale die grond.

• Wetenskaplikes vermoed dat daar lank gelede baie water op Mars was met groot see en riviere. Vandag
is daar omtrent geen water meer op die oppervlakte nie, maar hulle vermoed dat die water nou onder-
gronds is.

• Geen foto toon enige vorm van lewe op Mars nie. Lewe soos ons dit ken, kan slegs bestaan indien daar
suurstof is.

VRAE:

1. Hoekom dink wetenskaplikes dat daar lank gelede water op Mars was?

2. Indien daar lank terug baie vloeibare water op Mars was, wat kan afgelei word van die temperature
op Mars gedurende daardie tyd?

181

3. Hoekom is Mars nou so koud?

4. Hoe sal dit voel om asem te haal op Mars?

8.2 Temperature op Mars

Robotverkentuie het met 'n termometer die volgende temperature oor twee dae op Mars gemeet:

Image not finished

Figure 4.4

Die horisontale as dui die tyd aan soos aan ons bekend op Aarde. Die 14 staan vir 14:00 (twee uur in die
middag) en die 18 staan vir 18:00 (ses uur in die aand).

• Die vertikale as dui die temperature in grade aan.

Beantwoord nou die volgende vrae:

1. Wat was die temperatuur om 21:00 gedurende dag 1?

2. Op watter tye was die temperature -40 grade Celsius?

3. Op watter tyd was die temperatuur die hoogste? Wat was die temperatuur gedurende daardie tyd?

4. Op watter tyd het die temperatuur begin styg op Dag 2?

5. Verskaf 'n moontlike rede vir hierdie styging in temperatuur?

8.3 Lewe op Mars?

Lewe op Mars is nie moontlik nie, aangesien daar geen suurstof, maar ook geen water, is nie. Indien
ruimtevaarders 'n basis op Mars wil oprig, sal genoegsame water een van die grootste probleme wees. Hulle
kan water saamneem, maar die voorraad sal gou uitgeput wees.

Mens sou dalk kan redeneer dat plante water kan herwin, aangesien die blare waterdamp afgee wat dan
kan kondenseer en as water afloop na die wortels.

182

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

Figure 4.5

Besin oor die volgende:

• Kan plante gebruik word om water te produseer binne in die basis?

• Is dit moontlik sonder suurstof ?

• Kan genoeg water vir menslike gebruik so geproduseer word?

• Is daar genoeg energie om die bevrore water aan te wend vir menslike gebruik?

Elke groep kom doen nou kortliks verslag oor hulle bevindings en motiveer stellings of voorstelle wat gemaak
word.

HOOFPUNTE VAN VERSLAG:

4,3.11 Assessering

Assesseringstandaard 1.2: Dit is duidelik wanneer die leerder ondersoeke uitvoer en data versamel:
organiseer en gebruik toerusting of bronne om inligting te versamel en aan te teken.

Assesseringstandaard 1.3: Dit is duidelik wanneer die leerder data evalueer en bevindings kommuni-
keer; veralgemeen ten opsigte van 'n relevante aspek en beskryf hoe die data die veralgemening steun;

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite;

183

4.4 Om die struktuur van die aarde te ontleed en om bewegings
daarbinne te meet (natuurrampe) 4

4.4.1 NATUURWETENSKAPPE

4.4.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.4.3 Die Aarde

4.4.4 OPVOEDER AFDELING

4.4.5 Memorandum
Opdrag 1:

• Assesseer volgens assesseringsmatriks.

Opdrag 2:

Hoofgedagtes:

Aardbewing: oggend van 29 September 1969.

Registreer 6,5 op Richterskaal.

Chaos veroorsaak in meeste plekke.

Gedreun het al harder geword en toe geweldige skudding.

Hele aarde het gebewe en mense het paniekerig rondgehardloop.

Reddingswerkers het poskantoor as basis gebruik omdat dit enigste plek met elektrisiteit was.

Huise is erg beskadig en mense is ernstig beseer.

Noodhulp het na rampdorpe ingestroom en weermag en polisie het saamgewerk.

Mense in tente gehuisves en veldhospitale is opgerig.

Waternood is verlig en voedsel verskaf.

R13 miljoen geskenk deur rampkomitee.

Opdrag 3:

• (skets)

Opdrag 4:

1. Die Richterskaal is die instrument (skaal) wat seismoloe gebruik om die sterkte van 'n aardbewing te
bepaal.

2. Seismoloe is wetenskaplikes wat aardbewings bestudeer.

3. Die plek waar die golwe (trillings) die eerste keer aan die aardoppervlak raak, word die episentrum
genoem.

4. Indien die drukking in die mantel onder die aardkors opbou, word magma deur swak plekke en krake
gedwing. Hierdie swak plekke vorm dan vulkaniese pype.

5. Aktiewe vulkane is vulkane wat van tyd tot tyd uitbars.

4.4.6 LEERDER AFDELING

4.4.7 Inhoud

4.4.8 AKTIWITEIT: Om die struktuur van die aarde te ontleed en om bewegings
daarbinne te meet (natuurrampe) [LU 2.1, LU 2.3]

STRUKTUUR VAN DIE AARDE

4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20918/l.l/>.

184 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

• Wetenskaplikes meen dat die aarde waarskynlik sowat 4 600 miljoen jaar gelede ontstaan het as 'n
groot wolk gasse en stof wat in die ruimte rondgedraai het. Terwyl dit gedraai het, het dit gekrimp tot
; n vuurwarm, vloeibare bal. Die oppervlak het geleidelik afgekoel en 'n kors van soliede rots gevorm
wat verweer het tot die berge, grond en sand waarop ons vandag lewe.

• Die aarde is gedurig besig om te verander. Die landmassas (kontinente) beweeg nie net nie, maar nuwe
kors word gedurig gevorm. Die beweging van die aardkors word kontinentale drywing genoem en dit
gaan steeds voort. Amerika beweeg byvoorbeeld geleidelik weg van Europa en dit het al telefoonkabels
onder die Atlantiese Oseaan laat breek.

VIER AARDLAE

• Aardkors

Die aardkors is die boonste laag en het 'n deursnee van 5 km tot 70 km. Waar daar berge is, kan die deursnee
tot 70 km wees, maar onder oseane is dit maar sowat 5 km dik. Onder die aardkors is daar nog drie lae, nl.

• Mantel

Die mantel het 'n deursnee van 2 900 km. Dit is solied, hoewel daar strome digte halfgesmelte metale
voorkom wat baie stadig vloei.

• Binnekern

Die binnekern in die middel van die aarde is waarskynlik solied en bestaan meestal uit metale. Dit het 'n
deursnee van 2 440 km en die temperatuur is 3 700 grade Celsius. Water kook teen 100 grade Celsius op die
aarde!

• Buitekern

Die buitekern bestaan uit vloeibare metaal en is verantwoordelik vir die aarde se magneetveld. Dit het 'n
deursnee van 2 240 km.

Wanneer vulkane uitbars, kom die magma of lawa uit die mantel.

OPDRAG 1: GROEPWERK

Gebruik speeldeeg (vier verskillende kleure) en maak 'n model van die aarde se struktuur. Die dikte van
elke laag moet min of meer in verhouding wees met die werklikheid. Gebruik 'n rooi balletjie klei om die
kern van die aarde aan te dui.

Wanneer die model klaar is, verander dit in 'n oopwerkmodel:

• Sny die bal in twee helftes om 'n noordelike en 'n suidelike halfrond te he.

•

Sny een halfrond weer in die helfte om 'n kwartsfeer te gee.
Plaas een van die kwartsfere terug op die ander halfrond.

Image notjtnished

Figure 4.6

185

Groepassessering: Model

• Goeie samewerking in
groep; alle lede maak
sinvolle bydraes

Nee

• Model: Verskillende lae in
korrekte verhouding

Nee

• Model: Verskillende kleure
gebruik

Nee

• Oopwerkmodel: Korrekte
stappe gevolg en lae kan on-
derskei word.

Nee

Table 4.8

Kommentaar:

AARDBEWINGS

Wetenskaplikes glo dat eens in die aarde se geskiedenis al die landareas tot een enkele groot landmassa,
genaamd Pangea, verenig was. Sowat 300 miljoen jaar gelede het dit in stukke gebreek en van mekaar begin
wegbeweeg tot waar die kontinente vandag is.

• Die stukke waarin die aardkors gebreek is, word plate genoem en elke plaat is sowat 40 km dik. Hulle
kan drywe omdat die rots waaruit hulle bestaan, ligter as die gesmelte laag van die mantel daaronder
is. Soms het hulle teen mekaar gebots en gefrommel, sodat diep slote op die seebodem en hoe berge op
die land ontstaan het. Die Himalajas, wat die hoogste bergreeks op aarde is, word nog steeds opgedruk
weens 'n botsing tussen Indie en Asie. Die Groot Skeurvallei, 'n bars wat oor 'n groot gedeelte van Afrika
strek, het ontstaan toe die aardkors tussen twee bewegende plate weggesak het. Sterk aardbewings kan
geboue, paaie en brue erg beskadig. Goedgeboude geboue sal die minste beskadig word.

• Seismoloe is wetenskaplikes wat aardbewings bestudeer. Die skaal wat hulle gebruik om die sterkte van
die aardbewing te bepaal, word die Richterskaal genoem. Op hierdie skaal is 1 'n klein aardskudding
wat as 'n ligte trilling op die grond gevoel word, 'n Telling van 7 sal groot skade aan kragtoevoer,
geboue, paaie, ens. aanrig. Die plek waar die golwe die eerste keer aan die aarde se oppervlak raak,
word die episentrum genoem. Die uitwerking op die oppervlak is hier die ergste. Soms is die episentrum
van die aardbewing onder die seeoppervlak. Dit sal dan reuse golwe, ook getygolwe genoem, veroorsaak.

OPDRAG 2:

Op 29 September 1969 het 'n aardbewing groot skade in die Bolandse dorpe Tulbagh, Ceres en Wolseley
veroorsaak. Lees die onderstaande koerantberig wat 20 jaar later gepubliseer is (Die Burger, 9 September
1989) aandagtig deur en maak dan 'n kort uittreksel (opsomming) daarvan. Die uittreksel mag nie meer as
100 woorde wees nie. Maak seker dat die uittreksel al die hoofgedagtes bevat.

DIE NAG TOE BOLAND SE BERGE GEDREUN HET. . .

Aardbewing: Twintig Jaar Later

186 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

Toe ligte dreunings die oggend van 29 September 1969 oor die veld en berge van Tulbagh, Wolseley en
Ceres gerol het, het min mense gedink dat

hul huise en plase teen die aand erg beskadig of selfs verwoes sou wees.

En vandag, twintig jaar sedert daardie rampspoedige lente-aand toe 'n aardbewing met 'n registrasie van
6,5 op die Richterskaal die aarde hier geskud het, praat die gemeenskappe steeds oor daardie aand.

"Dit was sommer behoorlike chaos" het mnr. Dirkie Hougaard (49), van Tulbagh gese. "Ek het destyds
by die telefoonsentrale gewerk en was alleen toe die grond so kort-kort begin raas het. Maar 'n aardbewing
was die heel laaste ding waaraan ek, en ek glo ook die meeste ander, ooit gedink het."

Kort voor tienuur die aand het hy effens onrustig begin word toe die gedreun al hoe harder en meer
gereeld geword het. Voordat enigeen nog kon uitpluis wat werklik aan die gang was, was daar 'n geweldige
skudding. Dit was vier minute oor tien.

"Die hele aarde het gebewe. Die lampskerms het uit die dak geskud, mure het gewankel en plek-plek
ingetuimel. Krane het losgeskud en water het oral gestroom. Meteens is die krag onderbreek. Ek het besef
ek moet uithardloop. Buite het dit soos mistige weer gelyk soos die stofwolke oor die dorp gehang het. En
almal was paniekerig."

Mnr. Hougaard het daarna die kragopwekker van die poskantoor aan die gang gekry, en hulp van die
Polisie, afdelingsraad en later ook die Weermag is ontbied.

BEDRAG

Omdat die poskantoor die enigste plek op die dorp met elektrisiteit was, het dit as 'n basis gedien vir die
reddingswerkers. Soos mnr. Hougaard telefonies verneem het van inwoners wat erg deur die skudding getref
is, is helpers uitgestuur.

"Maar die lyne was verskriklik oorlaai, want almal het paniekerig gebel om te hoor wat gebeur het en
waarheen hulle kon gaan."

Mnr. Hougaard het kort hierna by sy eie huis, wat hy kort tevore nuut gekoop het, 'n draai gaan maak.
Hoewel hy nie die bedrag kan onthou nie, was die skade aan die huis meer as wat hy vir sy huis betaal het.

En sy vrou, wat hul tweede baba verwag het, het 'n wond aan haar kop opgedoen toe 'n pluimbaltrofee
van die gordynkap op haar kop geval het. Sy het maande daarna nog geweier om snags in die huis te slaap.

Mnr. N.C. Krone, eienaar van Twee Jonge Gezellen en onder-voorsitter van die destydse Bolandse
Rampkomitee, het gese die meeste inwoners op Tulbagh het erg deurgeloop. Tog is die gees van samewerking
en bystand 'n wonderlike herinnering.

"Noodhulp het onmiddellik na die rampdorpe gestroom, en 'n omvattende noodlenigingsprogram is reeds
die nag na die aardbewing deur die Weermag in werking gestel, met die medewerking van die Polisie en
plaaslike instansies."

Op Tulbagh is die volgende dag 400 tente opgeslaan, op Wolseley 250 en op Ceres 100. 'n Veldhospitaal
is ook deur die Leer op Wolseley opgerig.

Waternood is twee dae later verlig, en nuwe waterpype is na die berge gebring om pype te vervang wat
deur vallende rotse beskadig is.

4.4.8.1 Skenkings

Die sowat R13 miljoen wat die Ramp-komitee beheer het, waarvan byna Rl,3 miljoen skenkings deur die
publiek was, is byna alles bestee.
My opsomming:

187

PORTUURASSESSERING: UITTREKSEL

1. Het hy/sy by die voorgeskrewe lengte gehou?

Nee

2. Het hy/sy daarin geslaag om die hoofgedagtes te identifiseer?

Nee

3. Kon hy/sy die hoofgedagtes sinvol in paragraafvorm weergee?

Nee

8. Taalgebruik: Volledige sinne; goeie taalgebruik; korrekte spelling

Nee

Table 4.9

VULKANE

Indien die drukking in die mantel onder die aardkors opbou, word die magma deur swak plekke en
krake gedwing. Hierdie swak plekke vorm dan vulkaniese pype. Wanneer die magma die oppervlakte
van die aarde bereik, vorm dit 'n soliede stuk rots. Hierdie rots blokkeer die vulkaniese pyp en die
drukking daaronder bou op. Uiteindelik is die drukking groot genoeg om 'n geweldige ontploffmg te
veroorsaak. Die soliede stuk rots (prop) word weggeblaas en die magma skiet dan by die gat uit. Dit
veroorsaak sodoende 'n vulkaniese ontploffmg wat soms 'n hele dorp kan verwoes.
Daar is minder as 500 aktiewe vulkane op die aarde. 'n Aktiewe vulkaan is een wat van tyd tot tyd
uitbars. Meer as die helfte van die vulkane is in 'n streek om die rand van die Stille Oseaan.

188

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

as en rots

krater
magmapyp

^ magmakamer

Die binnekant van 'n vulkaan

Table 4.10

OPDRAG 3:

Gebruik die wereldkaart op die volgende bladsy en dui die gebied aan waar die vulkane hoofsaaklik
voorkom. Gebruik 'n atlas om ook die volgende vulkane op die onderstaande kaart aan te dui:

• Berg Etna

• Hawaii

• Berg Pinatubo

Figure 4.7

OPDRAG 4:

Gebruik die voorafgaande inligting oor Vulkane en Aardbewings en definieer die volgende begrippe:

189

Begrippe

Definisies

Richterskaal

Seismoloe

Episentrum

Vulkaniese pype

Aktiewe vulkane

Selfassessering 5X2 = (10)

Table 4.11

4,4,9 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Assesseringstandaard 2.1: Dit is duidelik wanneer die leerder betekenisvolle inligting onthou: onthou,
ten minste, definisies en komplekse feite;

4.5 Om die eienskappe van ons maan en die invloed daarvan op die
aarde te identifiseer 5

4.5.1 NATUURWETENSKAPPE

4.5.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.5.3 Die Aarde

4.5.4 OPVOEDER AFDELING

4.5.5 Memorandum
Opdrag 5:

• (skets)

Opdrag 6:

1. waar

2. waar

3. onwaar; eerste maanlanding in 1969 toe die Amerikaners, Neil Armstrong en Edwin Aldrin met Apollo
II op die maan geland het.

4. waar

5. onwaar; gedurende dooiegety is die getye effens laer as normaalweg

6. onwaar; die maan lyk groter as ander voorwerpe omdat dit die naaste hemelliggaam aan die aarde is.

7. waar

5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20919/l.l/>.

190

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

4.5.6 LEERDER AFDELING

4.5.7 Inhoud

4.5.7.1 AKTIWITEIT: Om die eienskappe van ons maan en die invloed daarvan op die aarde
te identifiseer [LU 1.3, LU 2.3]

INLEIDING

• Die aarde het een maan wat in 'n wentelbaan om die aarde gaan. Die maan het geen lig van sy eie
nie, maar refiekteer slegs die son se lig. Dit neem die maan 29,5 dae om om die aarde te wentel. Daar
is geen lewe, lug, wind of water op die maan nie. Komete, asteroi'des en meteore wat met die maan
gebots het, het reuse-kraters op die oppervlakte gelaat. Temperature op die maan wissel van -200
grade Celsius tot 120 grade Celsius.

• Op verskillende tye van die maand sal die maan verskillende vorms aanneem. Dit is omdat die menslike
oog verskillende dele van die maan sien wat deur die son verlig word namate die maan om die aarde
wentel.

• Soos wat die maan beweeg, bei'nvloed dit ook die vlak van die see, aangesien die maan sy eie
aantrekkingskrag het wat inwerk op die see. Hierdie veranderinge in die vlak van die water word
getye genoem.

MAANFASES

• Wanneer die maan presies tussen die son en die aarde is, kan dit nie gesien word nie. Dit staan bekend
as Nuwemaan. Hierna lyk die maan soos 'n sekel en word Sekelmaan genoem. Dan kan slegs 'n klein,
smal gedeelte van die maan gesien word. Soos die maan om die aarde beweeg, word die sigbare deel
van die maan groter totdat dit die eerste kwartier bereik. Die sonverligte gedeelte van die maan word
al groter totdat die Volmaan gesien word. Hierna word die sonverligte gedeelte van die maan weer
kleiner totdat dit die laaste kwartier bereik. Dan krimp die maan weer tot 'n Sekelmaan voordat die
volgende Nuwemaan begin.

GETYE

• Omdat die maan soveel nader aan die aarde is as die son, oefen die maan 'n baie sterker
aantrekkingskrag op die aarde uit. Met volmaan en nuwemaan (dit wil se twee keer per maand)
trek die Son en die Maan egter beide in dieselfde lyn die aarde aan. Dit veroorsaak dat die getye van
die see effens hoer as normaalweg is. Dit staan bekend as Springgety.

• Wanneer die maan in die eerste en laaste kwartier is, trek die son en die maan reghoekig teen mekaar
en dan is die getye laer as gewoonlik. Dit staan bekend as Dooiegety. Die aarde roteer een keer in 24
uur om sy eie as, dus sal daar twee hoe en twee lae getye per dag wees.

OPDRAG 5

Gebruik die skets hieronder en verskaf die korrekte byskrifte aangaande die stand van die Maan.

( < ••••• » )

Figure 4.8

OPDRAG 6

STELLING

Die maan is 'n satelliet
van die aarde.

Die aarde is 'n satelliet
van die son.

Geen ruimtevaarders
het al suksesvol op die
maan geland nie.

Maansverduistering
kom nie voor met elke
volmaan nie, omdat die
maan die meeste van die
tyd nie deur die aarde
se skaduwee beweeg nie.

Gedurende Dooiegety is
die getye effens hoer as
normaalweg.

Die maan lyk groter
as ander voorwerpe in
die naghemel, omdat die
maan ontsaglik groot is.

Die eerste en laaste
kwartier van die maan
kan ook as Halfmaan
bekend staan.

191

REGSTELLING

Table 4.12

4,5.8 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis
toe.

192 CHAPTER 4. KWARTAAL 4

4.6 Om die verskillende lae in die aarde se atmosfeer visueel voor te
stel en weerpatrone en seisoene te ondersoek 6

4.6.1 NATUURWETENSKAPPE

4.6.2 Planeet Aarde en die Heelal

4.6.3 Die Aarde

4.6.4 OPVOEDER AFDELING

4.6.5 Memorandum
4.6.6

4.6.7 LEERDER AFDELING

4.6.8 Inhoud

4.6.8.1 AKTIWITEIT: Om die verskillende lae in die aarde se atmosfeer visueel voor te stel
en weerpatrone en seisoene te ondersoek [LU 2.3, LU 3.1]

DIE ATMOSFEER

Die aarde word omhul deur 'n luglaag wat die atmosfeer genoem word. Hierdie laag bestaan gewoonlik
uit twee gasse, naamlik suurstof (78%) en stikstof (20%). Die atmosfeer bestaan uit 'n aantal lae en elke
laag het ander eienskappe.

LAE IN DIE ATMOSFEER

Ekosfeer

L •— ■

450 km
Termosfeer

Mesosfeer

Stratosfeer

30 km
Osoonlaag

Troposfeer

Figure 4.9

• Troposfeer

Dit is die laag naaste aan die aarde. Al die weerpatrone kom in hierdie laag voor, wolke vorm hier, en voels
en vliegtuie vlieg in hierdie laag.

• Osoonlaag

Die skadelike ultra- violetstrale van die son word hier geabsorbeer.

• Stratosfeer

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20920/l.l/>.

193

Moderne straalvliegtuie vlieg hier. Dit bevat egter nie genoeg suurstof vir die mens om te kan asemhaal nie.

• Mesosfeer

In hierdie laag brand die meeste klein meteore uit.

• Termosfeer

Die meeste van die son se hitte word hier geabsorbeer en temperature styf tot 1 000 grade Celsius.

• Ekosfeer

Daar is feitlik geen lug in hierdie laag nie. Slegs die ligste gasse soos helium en waterstof word hier aangetref.
Sommige weersatelliete word ook hier aangetref.

Bogenoemde lae het nie vaste grense nie, maar vermeng met mekaar. Hoe hoer die laag, hoe minder dig
is dit, totdat daar feitlik geen lug meer oor is nie. Die atmosfeer is nie 'n baie dik laag in vergelyking met
die deursnee van die aarde nie.

OPDRAG 7:

Groepwerk

• Gebruik die inligting wat verskaf is en maak 'n diagrammatiese voorstelling van die aarde met al sy
lae.

• Gebruik verskillende kleure om die lae te onderskei.

• Byskrifte moet in drukskrif wees.

• Dikte van lae moet uitgebeeld word.

Leerkragassessering:

Diagrammatiese

voorstelling

1. Doel: Die bood-
skap word duidelik
oorgedra

2. Detail: Die de-
tail is akkuraat en
duidelik uiteenge-
sit

3. Sketse en
illustrasies: Funk-
sioneel en doel-
gerig

continued on next page

194

CHAPTER 4. KWARTAAL 4

4. Kreatiwiteit:
Voorstelling is
kreatief en oor-
spronklik

5. Aanbieding:
Netjies en ordelik

OORHEERSENDE
KODE:

PUNT:

/ 20
%Opvoedei

Kommentaar:

Leerkrag:

Table 4.13

4.6.9 Assessering

Leeruitkomste 2: Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe.

Leeruitkomste 3: Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en
tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Assesseringstandaard 3.1: Dit is duidelik wanneer die leerder wetenskap verstaan as 'n menslike
aktiwiteit.

ATTRIBUTIONS 195

Attributions

Collection: Natuurwetenskappe Graad 7

Edited by: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/colll078/l-l/

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om jou kennis van ekosisteme te hernu"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20614/l-l/

Pages: 1-3

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om inligting wat uit 'n studie van 'n ekosisteem verkry is te interpreteer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20615/l-l/

Pages: 3-5

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die wortelstelsels van plante te bestudeer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20616/l-l/

Pages: 5-8

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om plante te kategoriseer deur hulle kenmerke te vergelyk"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20617/l-l/

Pages: 8-9

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om te ontdek hoe diere aangepas is om in hulle habitat te oorleef"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20618/l-l/

Pages: 10-14

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om lewende organismes van nie-lewende goed te onderskei"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20622/l-l/

Page: 15

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

196 ATTRIBUTIONS

Module: "Om inligting oor die erdwurm te interpreteer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20623/l-l/

Pages: 16-17

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om die sprinkaan en sy oorlewingsvermoe te ondersoek en te beskryf"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20629/l-l/

Pages: 18-24

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om enkele Aragnide te bestudeer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20630/l-l/

Pages: 25-29

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om 'n studie van die krap te maak en 'n vergelyking te tref tussen verskillende invertebrate"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20631/l-l/

Pages: 29-32

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die duisendpoot en honderdpoot met mekaar te vergelyk"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20632/l-l/

Pages: 32-34

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die tuinslak te ondersoek en die aanpassing van enkele invertebrate ten opsigte van oorlewing

te vergelyk"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20634/l-l/

Pages: 34-37

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om konseptuele kennis toe te pas, afleidings te maak en voorspellings te waag"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20635/l-l/

Pages: 38-41

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

ATTRIBUTIONS 197

Module: "Om die gebruik van die term 'energie' in 'n bree verband te verstaan"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20662/l-l/

Pages: 43-44

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om inligting oor voedingswaarde in voedselsoorte te versamel"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20664/l-l/

Pages: 44-45

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die energiebronne van alledaagse items te identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20665/l-l/

Pages: 45-46

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om 'n lys te maak van brandstowwe en hulle gebruike"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20668/l-l/

Pages: 47-51

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om vorms van energie te beskryf '

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20670/l-l/

Pages: 51-54

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die geleidingsvermoe van verskillende stowwe te vergelyk"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20673/l-l/

Pages: 55-57

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om stroming as natuurverskynsel te verklaar"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20676/l-l/

Pages: 57-59

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om verskillende vorms van energie-omsetting te identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20678/l-l/

Pages: 59-62

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

198 ATTRIBUTIONS

Module: "Om die verstandige aanwending van die aarde se hulpbronne te beklemtoon"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20683/l-l/

Pages: 63-65

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om die energieverbruik van verskeie elektriese toestelle te vergelyk"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20686/l-l/

Pages: 65-67

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die uitwerking van kragte te identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20700/l-l/

Pages: 68-72

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die werking van elektrostatiese of gravitasiekrag te beskryf '

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20703/l-l/

Page: 73

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om 'n eie kragmeter te bou"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20707/l-l/

Pages: 74-77

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om verslag te doen oor 'n menslike prestasie in die wetenskap"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20708/l-l/

Pages: 78-82

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om magnetisme in verskillende stowwe te toets"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20709/l-l/

Pages: 83-84

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die magnetisme in 'n magneet se pole te demonstreer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20711/l-l/

Pages: 84-85

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

ATTRIBUTIONS 199

Module: "Om die polariteit van staafmagnete te demonstreer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20712/l-l/

Pages: 85-87

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om die aantrekkingskrag van 'n magneet op magnetiese sowel as nie-magnetiese stowwe te onder-

soek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20714/l-l/

Pages: 87-88

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die magneetveld van 'n staafmagneet te ondersoek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20716/l-l/

Pages: 88-90

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Groepwerk: Om te leer hoe om 'n magneet te maak"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20717/Ll/

Pages: 90-91

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Groepwerk: Om die nuttige aanwending van magnete in die alledaagse lewe te beskryf '

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20718/l-l/

Pages: 91-93

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die terme materie, atome, molekule, elemente en verbindings te kan beskryf"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20816/l-l/

Pages: 95-97

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die opbreek van verbindings in eenvoudiger stowwe te ondersoek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20819/l-l/

Pages: 98-101

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

200 ATTRIBUTIONS

Module: "Om fisiese en chemiese veranderinge in stowwe to ondersoek en te kan bespreek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20820/l-l/

Pages: 101-103

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Om die samestelling van stowwe aan die hand van chemiese simbole en formules te kan beskryf '

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20821/l-l/

Pages: 103-105

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om plastiek as 'n voorbeeld van sintetiese of mensgemaakte stowwe te ondersoek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20823/l-l/

Pages: 105-108

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die drie basiese vorms van materie in terme van die deeltjieteorie te kan verduidelik"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20825/l-l/

Pages: 108-111

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om 'n stof in terme van die kenmerke van materie te kan bespreek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20826/l-l/

Pages: 111-113

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om te kan verduidelik dat alle materie ruimte beslaan en volume en massa besit"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20827/l-l/

Pages: 113-116

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om meeteenhede te kan gebruik en"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20829/l-l/

Pages: 116-118

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om verskillende meetapparate te kan identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20833/l-l/

Pages: 118-119

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

ATTRIBUTIONS 201

Module: "Om akkuraat te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20841/l-l/

Page: 120

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om lengtes en breedtes te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20843/l-l/

Pages: 121-122

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die middellyn en omtrek van 'n ronde voorwerp te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20845/l-l/

Pages: 122-124

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om oppervlakte te kan bepaal deur meting en berekening"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20848/l-l/

Pages: 124-126

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die volume van vloeistowwe te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20849/l-l/

Pages: 126-130

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die volume van liggame wat uit 'n vaste stof bestaan te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20853/l-l/

Pages: 130-133

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om massa te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20855/l-l/

Pages: 134-135

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die begrip digtheid te kan beskryf en te kan toepas"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20856/l-l/

Pages: 135-137

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

202 ATTRIBUTIONS

Module: "Om die digtheid van water te bereken"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20857/l-l/

Pages: 137-139

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

Module: "Toets jou kennis"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20859/l-l/

Pages: 140-141

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om sure en basisse in en om die huis te kan identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20861/l-l/

Pages: 141-143

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om sure en basisse met behulp van indikatore te kan identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20862/l-l/

Pages: 143-147

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die suurheid of alkaliniteit van stowwe te kan meet"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20870/l-l/

Pages: 148-150

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om vas te stel wat gebeur as 'n suur en alkali gemeng word"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20868/l-l/

Pages: 150-153

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die uitwerking van sure en basisse op verskynsels in ons alledaagse lewe te kan bespreek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20871/l-l/

Pages: 153-156

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om bekende sure en basisse en hulle funksies te kan opnoem"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20872/l-l/

Pages: 156-158

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

ATTRIBUTIONS 203

Module: "Toets jou kermis"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20873/l-l/

Pages: 158-159

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om suurreen na te vors"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20875/l-l/

Pages: 159-166

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om 'n oorsig van ons sonnestelsel te gee"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20908/l-l/

Pages: 167-172

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die eienskappe van die Son te ondersoek en konsepte soos konstellasies en ruimteverkenning

te verduidelik""

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20913/l-l/

Pages: 172-174

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die planete van ons sonnestelsel te bespreek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20917/l-l/

Pages: 175-182

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die struktuur van die aarde te ontleed en om bewegings daarbinne te meet (natuurrampe) "

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20918/l-l/

Pages: 183-189

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

Module: "Om die eienskappe van ons maan en die invloed daarvan op die aarde te identifiseer"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20919/l-l/

Pages: 189-191

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/

204 ATTRIBUTIONS

Module: "Om die verskillende lae in die aarde se atmosfeer visueel voor te stel en weerpatrone en seisoene

te ondersoek"

By: Siyavula Uploaders

URL: http://cnx.org/content/m20920/l-l/

Pages: 192-194

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/

About Connexions

Since 1999, Connexions has been pioneering a global system where anyone can create course materials and
make them fully accessible and easily reusable free of charge. We are a Web-based authoring, teaching and
learning environment open to anyone interested in education, including students, teachers, professors and
lifelong learners. We connect ideas and facilitate educational communities.

Connexions's modular, interactive courses are in use worldwide by universities, community colleges, K-12
schools, distance learners, and lifelong learners. Connexions materials are in many languages, including
English, Spanish, Chinese, Japanese, Italian, Vietnamese, French, Portuguese, and Thai. Connexions is part
of an exciting new information distribution system that allows for Print on Demand Books. Connexions
has partnered with innovative on-demand publisher QOOP to accelerate the delivery of printed course
materials and textbooks into classrooms worldwide at lower prices than traditional academic publishers.